فلسفهٔ دین
نگاهی به کتاب «ایمان و عقلانیت» نوشتهٔ آلوین پلانتینگا و نیکولاس ولتراستورف
دوشنبه ۲۷ خرداد ۱۳۹۲ ۱۹:۳۳
 
 
از زمان کتاب تحقیقات جدید در خداشناسی فلسفی نوشتهٔ آنتونی فلو و مکینتایر، هیچ کتابی به اندازهٔ این کتاب یک بحث زنده را در باب فلسفهٔ دین برنینگیخته است. این کتاب به‌ترتیب مشتمل است بر چهار مقالهٔ فلسفی، دو تاریخچۀ معرفت‌شناسی و دو مقاله در باب اهمیت مسائل فلسفی‌ای که الهیات آلمانی و آمریکایی آن‌ها را مورد بحث قرار داده‌اند.
تخمین زمان مطالعه : ۴ دقيقه
 
 

از زمان کتاب تحقیقات جدید در خداشناسی فلسفی نوشتهٔ آنتونی فلو و مکینتایر، هیچ کتابی به اندازهٔ این کتاب یک بحث زنده را در باب فلسفهٔ دین برنینگیخته است. این کتاب به‌ترتیب مشتمل است بر چهار مقالهٔ فلسفی (نوشتهٔ پلانتینگا، ویلیام آلستون، نیکلاس ولترستورف و جرج ماورودس): دو تاریخچۀ معرفت‌شناسی نوشتهٔ ماورودس و دو مقاله در باب اهمیت مسائل فلسفی‌ای که الهیات آلمانی و آمریکایی آن‌ها را مورد بحث قرار داده‌اند نوشتهٔ جرج مارسدن و دی. هولوردا.

شروع بحث مقالۀ اصلی پلانتینگا، اعتراض دلیل‌گرایانه۱ به باور دینی خداباورانه و/یا باور دینی خاص‌تر است. ادعا می‌شود که دلایل کافی برای چنین اعتقادی وجود ندارد و در صورت فقدان دلایلِ کافی، غیرعقلانی خواهند بود؛ یعنی اعتقاد به آن‌ها، به لحاظ معرفت‌شناسی، غیراخلاقی خواهد بود. با کمک آکوئیناس، که اختلاف‌نظر دینی‌اش با منتقدان دلیل‌گرا با دغدغه‌های معرفت‌شناختیِ عمیق پیوند خورده است، پلانتینگا تلاش می‌کند تا نشان دهد مبنای این نقد، مبناگروی۲ کلاسیک به‌مثابۀ چارچوبِ معرفت‌شناسیِ عمومی است. عنصر حیاتی این اندیشه محدودیت‌هایی است که نسبت به آن اعتقاداتی که کاملاً اعتقادات پایه باشند اعمال می‌کند؛ اعتقاداتی که وابسته به هیچ اعتقاد دیگری به‌عنوان واسطهٔ اثباتی نیستند. این شرط که تنها گزاره‌های بدیهی، محسوس یا اصلاح‌ناپذیر۳، ممکن است گزارهٔ پایه باشند مستقیماً به این نتیجه منتهی می‌شود که اعتقاد دینی، به‌عنوان مثال، کاملاً پایه نیست و تنها زمانی می‌توان به آن به‌نحو عقلانی معتقد شد [و عقلاً به آن اذعان کرد] که به‌واسطهٔ ادلهٔ کافی پشتیبانی شده باشد. این [نتیجه] به‌نوبهٔ خود یا به یک اعتراض دلیل‌گرایانه یا به تلاشی برای نشان دادن چنان دلیلی (الهیات طبیعی۴، الهیات دفاعی مثبت۵) منتج می‌شود.

اما پلانتینگا مدعای مبناگروی را نمی‌پذیرد؛ چرا که بر این مبنا به نظر می‌رسد نمی‌توان به‌طور معقولی به بقای یک عین فیزیکی، افراد دیگر و جهانی که وجود دارد برای بیش از پنج دقیقه معتقد بود. اما بدون پشتیبانیِ مبناگروی، اعتراض دلیل‌گرایانه به نتیجه نمی‌رسد؛ چرا که نمی‌تواند دلیلی برای اینکه چرا خود اعتقادات دینی نمی‌توانند کاملاً پایه باشند بیاورد همان‌طور که نمی‌تواند بگوید چرا مؤمنانی که اعتقاداتشان در حقیقت پایه است باید غیرعقلانی دانسته شوند. شاید سوءظن اصلاحی سنتی (کالوینیسم) [نسبت به] الهیات طبیعی یک انکار کاملاً خودآگاهِ مبناگروی پیش از افول کنونی آن نباشد.

نقد مبناگروی به‌شدت بستگی دارد به شباهت‌هایی که میان وضعیت معرفتی اعتقاد دینی از یک‌سو و اعتقادات روزمره نسبت به جهان خارج و ذهن‌های دیگر از سوی دیگر وجود دارد. اما یک فرق مهم نیز وجود دارد. مقالهٔ آلستون چهار تفاوت را میان راه تجربهٔ حسی که به اعتقاد ادراکی۶ منجر می‌شود و تجربهٔ دینی که به اعتقاد دینی منجر می‌شود بیان می‌کند، سپس نشان می‌دهد این تفاوت‌ها دلیلی را برای پذیرش اولی (اعتقاد ادراکی) به‌عنوان اعتقاد معقول فراهم نمی‌کند، ولی نامعقول بودن دومی (اعتقاد دینی) را رد می‌کند.

درحالی‌که پلانتینگا اعتراض دلیل‌گرایانه را به دلیل غیرقابل دفاع بودنش رد می‌کند، ولتراستورف تلاش می‌کند با ایجاد یک معیار جانشین برای اعتقاد معقول به ورای این [اعتراض] برود، از آن دفاع کند و مبناگروی (و اعتراض دلیل گرایانه) را بر مبنای آن ارزیابی می‌کند. در برابر نظریهٔ «اصلْ مجرم بودن است مگر خلافش ثابت شود»۷. دلیل‌گرا، با کمک گرفتن از [اندیشۀ] توماس رید، تئوری «اصلْ بر بی گناهی است مگر خلافش ثابت شود» را بنا می‌کند. در این مقاله، البته نه فقط در همین مقاله، اخلاق اعتقاد داشتن۸ و روان‌شناسی شکل اعتقاد۹ با جزئیات قابل توجهی برسی شده است.

مقالهٔ ماورودس شامل یک‌سری سؤالاتِ مطرح است که بیشتر متوجه پلانتینگا و ولتراستورف می‌شود. سؤال محوری این است که آیا استدلال‌های فلسفی یا سنت الهیاتی‌ای که آن‌ها مورد بررسی قرارداده‌اند، میل آن‌ها به الهیات دفاعی منفی۱۰ و (گاهی) مخالفت آن‌ها با الهیات دفاعی مثبت۱۱ (برای مثال الهیات طبیعی) را موجه می‌نماید؟

اطلاعات کتاب‌شناختی:
پلانتینگا، آلوین، و نیکولاس ولتراستورف. ایمان و عقلانیت (مجموعه مقالات)، انتشارات دانشگاه نوتردام، ۱۹۸۳
Plantinga, Alvin, and Nicholas Wolterstorff. Faith and rationality: Reason and belief in God. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1983


پی‌نوشت‌ها:

[۱] the evidentialist objection
[۲] foundationalism
[۳] incorrigible
[۴] natural theology
[۵] positive apologetic
[۶] perceptual beliefs
[۷] guilty- until-proved-innocent theory
[۸] the ethics of believing
[۹] the psychology of belief formation
[۱۰] negative apologetic
[۱۱] positive apologetics

کد مطلب: 1193