فلسفه و اقتصاد
نگاهی به کتاب «دست نامرئی در اقتصاد» نوشتهٔ امره آیدینونات
دوشنبه ۳۱ تير ۱۳۹۲ ۰۸:۴۰
 
 
عبارت «دست نامرئی بازار» فقط سه مرتبه در نوشته‌های آدام اسمیت آمده است اما خیلی زود این عبارت مورد توجهِ ویژه قرار گرفت. اسمیت معتقد بود تلاش افراد برای بیشینه‌سازی اهداف خودشان در یک بازار آزاد حتی بدون هیچ‌گونه نیت خیرخواهانه‌ای از سوی آن‌ها، جامعه را منتفع خواهد ساخت. آیدینونات به بررسی پیامدهای غیرعمد و ناخواستۀ اجتماعیِ نشئت‌گرفته از دست نامرئی می‌پردازد و مکانیسمی را که موجب روی دادن این پیامدها می‌گردد توضیح می‌دهد.
تخمین زمان مطالعه : ۴ دقيقه
 
 

اِمره آیدینونات مدرس فلسفۀ اقتصاد و رشد اقتصادی در دانشگاه آنکارای ترکیه است. او که هم در حوزۀ اقتصاد و هم در حوزۀ فلسفه تحصیل کرده است، مهارت‌های تکنیکی و فکری زیادی دارد که با حساسیت تاریخی و کنجکاوی ذهنی او ادغام شده و موجب گردیده است که برخلاف سایر افراد، در پی کنکاش در عمق مسائل باشد. وی با تألیف این مجلد در پی آن بوده است که چارچوبی برای تفسیر مدل‌های موجود بازار ارائه کند و سپس از این چارچوب برای به دست آوردن دیدی جدید بهره بگیرد؛ دیدی جدید نسبت به مفاهیمی که بتوانند توصیف‌کنندۀ نهادها و ساختارهای کلان اقتصادی به‌عنوان پیامدهای غیرمتعمدانۀ عملکرد انسان باشند.

این کتاب اثری است شگرف در باب دست نامرئی که یکی از بحث‌برانگیزترین مفاهیم در اقتصاد به شمار می‌رود. عبارت دست نامرئی را اولین‌بار آدام اسمیت به‌عنوان استعاره‌ای برای توضیح رفتار خود-تنطیم بازار ارائه کرد. عبارت دقیق «دست نامرئی بازار» فقط سه مرتبه در نوشته‌های او آمده است اما به‌واسطۀ این ادعای او که تلاش افراد برای بیشینه‌سازی اهداف خودشان در یک بازار آزاد حتی بدون هیچ‌گونه نیت خیرخواهانه‌ای از سوی آن‌ها، جامعه را منتفع خواهد ساخت، موجب شد این عبارت مورد توجهِ ویژه قرار بگیرد.

آیدینونات به بررسی پیامدهای غیرعمد و ناخواستۀ اجتماعیِ نشئت‌گرفته از دست نامرئی می‌پردازد و مکانیسمی را که موجب روی دادن این پیامدها می‌گردد توضیح می‌دهد. این کتاب از دیدگاهی فلسفی و روش‌شناختی به بررسی نقاط قوت و ضعف توضیحاتی می‌پردازد که تاکنون از مفهوم دست نامرئی و ارتباط آن با ظهور نهادها و ساختارهای اقتصادی کلان ارائه شده است. آیدینونات نمونه‌هایی از توضیحات ارائه‌شده در باب دست نامرئی را ارائه و آن‌ها را تحلیل می‌کند؛ نمونه‌هایی همچون «منشأ پول» کارل منگر. آیدینونات بحثی در نقد استفادۀ این دکترین توسط منگر برای توضیح ظهور پول ارائه می‌نماید. وی همچنین از مدل مشهور شطرنجی توماس شلینگ در مورد تبعیض در مکان سکونت به‌عنوان نتیجه‌ای از ترجیح برخی شهروندان برای زیستن در کنار مردمی که مانند خودشان هستند استفاده کرده و از آن به‌عنوان نمونه‌ای پراگماتیک از دست نامرئی در توضیح یک پدیدۀ اجتماعی بهره برده است که در واقع توضیحی جانب‌دارانه بر پدیدۀ تفکیک شهری است. شاید این تقصیر مدل‌های علوم اجتماعی باشد و این موضوعی است که نویسنده، طی دو فصلی که به فلسفۀ علوم اختصاص داده شده، به بررسی آن پرداخته است؛ در این فصول نقش نظریۀ بازی در مدل‌سازی رفتار در اقتصاد مورد بررسی قرار گرفته است.

این ما را به تمایز بنیادین میان مدل‌های مقطعی و مدل‌های روندی بازمی‌گرداند. در مدل‌های مقطعی، دربارۀ ماهیت تعادلی که به آن دست می‌یابیم زیاد می‌شنویم، اما دربارۀ اینکه چگونه به این تعادل دست یافتیم، اغلب چیزی به ما گفته نمی‌شود. در مورد توضیحاتی که در باب دست نامرئی ارائه شده نیز این موضوع صحت دارد؛ مانند سخنانی که منگر در باب منشأ پیدایش پول زده است، یا شلینگ در مورد تبعیض‌های محل سکونت گفته یا توضیحاتی که در مورد تعادل جان نش ارائه شده است. حتی زمانی که تمام بازیکنان نسبت به عقلانیت یکدیگر از دانش نسبی برخوردار باشند و حتی زمانی که باورهایشان باهم سازگار باشد، در هر بازی همواره تعادل‌های جان نش متعددی وجود خواهد داشت و این بدان معنا است که برای توضیح چگونگی استراتژی‌های بهینه توسط افراد در تعاملات اجتماعی، باید پا را از نظریۀ بازی فراتر بگذاریم و این یقیناً یکی از پیام‌های امره آیدینونانت در فصول پایانی کتابش است.

وی بر مبنای تحلیلی که از نمونه‌های یادشده ارائه کرده است، نگاهی نو به متون فلسفی موجود در باب مدل‌ها و توضیحاتشان ارائه داده و چارچوبی فلسفی برای تفسیر دست نامرئی در اقتصاد و حتی حوزه‌های دیگر ارائه نموده است و نهایتاً این چارچوب را برای مدل‌هایی در باب نهادها، که برگرفته از نظریۀ بازی هستند، به کار می‌بندد و همچنین به‌طور خلاصه سرخط‌هایی برای ارزیابی این مدل‌ها ارائه می‌کند.

اظهارنظرهای متعددی در باب این کتاب از جانب متفکران و استادانِ این حوزه بیان شده؛ ازجمله آنکه محال است این کتاب در برانگیختن عکس‌العمل‌هایی فکرشده در باب احتمالات موجود برای توضیح در اقتصاد، از جانب خوانندگانش ناکام بماند؛ و یا این کتاب به لحاظ جنبه‌های متعددی فلسفه اقتصاد را به بهترین وجه ممکن بیان و بررسی می‌کند و باید گفت مملو از تحلیل‌های متفکرانه و جالب فلسفی است. مؤلف دانش کافی و بی‌نقصی از وضعیت اقتصاد دارد و به حد کفایت نسبت به پیشینۀ این رشته حساسیت دارد.

اطلاعات کتاب‌شناختی:
آیدینونات، امره. دست نامرئی در اقتصاد: چگونه اقتصاددانان پیامدهای ناخواستۀ اجتماعی را توضیح می‌دهند؟، انتشارات راتلج، ۲۰۰۸
Aydinonat, N. Emrah. The invisible hand in economics: How economists explain unintended social consequences. Routledge, 2008

کد مطلب: 1743