چهارشنبه ۲۳ مرداد ۱۳۹۲ ۰۷:۱۲
 
 
سینما به عنوان یکی‌ از ابزارهای قدرتمند در تولیدات فرهنگی‌ نقش مهمی ‌در به تصویر کشیدن خاورمیانه و مردم آن به دنیا داشته است. یکی‌ از زوایای اساسی‌ در این نمایش، نشان دادن تداخل سینما با سیاست‌های منطقه­‌ای می‌باشد. این نمایش سینمایی فقط محدود به سینمای هالیوود نمی‌شود بلکه در سال‌های اخیر سینمای عرب در نشان دادن منطقه و فرهنگ خود به دنیا فعالیت‌هایی‌ داشته است. در ۲۵سال گذشته هالیوود و همچنین سینمای عرب در تولید فیلم‌‌هایی در رابطه با مسائل منطقه فعالیت چشم‌گیری داشته‌ا‌ند.
تخمین زمان مطالعه : ۶ دقيقه
 
 

این کتاب حوادث تاریخی‌ سال‌های اخیر در خاورمیانه را بررسی‌ می‌کند و نشان می‌دهد این گونه حوادث چگونه درسینمای هالیوود ابتدا تحریف و سپس به نمایش در آمدند. مثال‌های متعددی از فیلم‌هایی‌ که در سال‌های اخیر در سینمای آمریکا در رابطه با دنیای عرب ساخته شده‌‌ا‌ند در این کتاب به چشم می‌خورد. نویسندۀ کتاب، لینا خطیب محقق و نویسنده عرب و از اعضای گروه اصلاح دنیای عرب و دموکراسی می‌باشد. فعالیت‌های او در زمینۀ مطالعات خاورمیانه و در جهت مبارزه با جنایات اسرائیل است.

این کتاب دربارۀ سیاست‌های سینمای هالیوود و دنیای عرب نوشته شده است. بخش‌های مختلف کتاب هر یک به موضوعی دربارۀ خاورمیانه اختصاص می‌­یابد که در دنیای امروز سرنوشت مردم این سرزمین را مشخص می‌کند. نویسندۀ کتاب، لینا خطیب به مسائلی‌  چون جنگ اسرائیل، خلیج فارس و تبعیض نژادی بر ضد عرب‌ها می‌پردازد. گرچه نویسنده در نوشتار خود سعی‌ بر بی‌طرفی دارد اما نوع نشان دادن واقعیت با استفاده از مثا‌ل‌های مستند در قالب فیلم­‌هایی که‌ در چند سال اخیر در سینمای اسرائیل و هالیوود ساخته شده‌ا‌ند چیزهای زیادی را برای خوانندۀ کتاب روشن می‌­سازد.

او در ابتدای کتاب خود به وضوح از پررنگ‌ترشدن اهمیت خاورمیانه در سال‌های اخیر سخن می­‌گوید. به گفته او خاورمیانه امروز در اکثر بحث‌های سیاسی حضور دارد. در پی حوادث ۱۱ سپتامبر که به دنبال آن جنگ با عراق اتفاق افتاد و علاقۀ آمریکا را به مسائل فلسطین افزایش داد این منطقه اهمیتی جهانی‌ پیدا کرده است. این موقعیت مرکزی و استراتژیک خاورمیانه جایگاه خاصی‌ در مطبوعات، اخبار و همچنین سینما برای این منطقه به وجود آورده است.

سینما به عنوان یکی‌ از ابزارهای قدرتمند در تولیدات فرهنگی‌ نقش مهمی ‌در به تصویر کشیدن این منطقه و مردم آن به دنیا داشته است. یکی‌ از زوایای اساسی‌ در این نمایش، نشان دادن تداخل سینما با سیاست‌های منطقه­‌ای می‌باشد. این نمایش سینمایی فقط محدود به سینمای هالیوود نمی‌شود بلکه در سال‌های اخیر سینمای عرب در نشان دادن منطقه و فرهنگ خود به دنیا فعالیت‌هایی‌ داشته است. در ۲۵سال گذشته هالیوود و همچنین سینمای عرب در تولید فیلم‌‌هایی در رابطه با مسائل منطقه فعالیت چشم‌گیری داشته‌ا‌ند.

نکتۀ حائز اهمیت در جایی‌ است که این دو سینما با دو رویکرد بسیار متفاوت به یک مسالۀ تاریخی‌ یکسان فیلم‌هایی‌ را تولید می‌­کنند که با نگاه به هرکدام می‌توان تصور متفاوتی از منطقه را به بیننده ارائه داد. هدفی‌ که نویسنده در کتاب خود دنبال می‌کند آشکارساختن تفاوت نگاه در این دو سینما است. او در پی‌ این است که نشان دهد مردمی که خود در یک حادثۀ تلخ مثل جنگ حضور داشته‌ا‌ند چگونه آن را متفاوت از نگاه یک آمریکایی‌ که فقط در تماس با رسانه این حادثه را رؤیت کرده است تعبیر می‌کند.

در هر بخش از کتاب، ما با موضوعی قابل طرح در زمینۀ جهان عرب روبه‌‌رو می‌شویم که با توجه ویژه به موضوع فلسطین و مبارزه مردم خاورمیانه علیه رژیم اسرائیل به بررسی‌ فیلم‌‌های متعددی که در این زمینه تولید شده‌اند‌‌ می‌پردازد. به طور مثال، یکی‌ از مسائلی‌ که در فصل اول کتاب با آن مواجه می‌شویم پرداختن به موضوع فضا و مکان است. این مسئله در سینمای عرب و هالیوود با دو رویکرد بسیار متفاوت به نمایش درآمده است. درسینمای هالیوود که با برنامه‌‌ریزی اشغال یک سرزمین دیگر فیلم تولید می‌کند فضا همیشه توسط یک قهرمان مرد ترک می­‌شود و قهرمان فیلم آمادۀ سفر و مهاجرت به سرزمینی جدید است. اما همین مقوله در سینمای عرب اغلب به همراه زنی‌ به تصویرکشیده می‌‌شود که به جایی‌ و یا مکانی تعلق خاطر دارد و با وجود هرگونه سختی یا رنج قادر به ترک آن جا نیست. سرزمین در سینمای عرب خاصیتی زنانه دارد که سمبلی از احساس عمیق مردم فلسطین به سرزمین‌‌شان است. و این در فیلم‌‌های عرب است که ما واقعأ تاریخ تجربه شده را لمس می‌کنیم و تنها با روایتی از یک حادثه روبرو نیستیم.

در هرجای کتاب، مثال‌‌های گوناگونی از فیلم‌‌های هالیوودی و مصری دیده‌‌ می­‌شود. درهریک از فیلم‌‌ها نویسنده با روایت داستان فیلم و نشان دادن تکنیک‌‌های به کار رفته در آن روشن می­‌کند که چگونه حوادث تاریخی‌ از زوایای مختلف و با نگاهی‌ متفاوت از سوی هر ملتی همگام با اهدفشان تعبیر می­‌شود. به بیان دیگر اسرائیل در همکاری با سینمای هالیوود و با استفاده از ابزار آن توانسته است در توجیه تصمیمات خود در دنیای عرب موفق شود.

یکی‌از فیلم‌‌های مورد بررسی در کتاب داستان‌ دختری به نام رعنا را روایت می‌کند که با نامزد خود و دوست او به دنبال دفتر ثبت ازدواج هستند. در راه با ترافیک سنگینی‌ روبه‌رو می­‌شوند که طبق معمول برای بازرسی بدنی افراد غیرنظامی در شهر ایجاد شده است. بعد از جست‌وجوی زیاد در خیابان‌های شهر آن‌‌ها به جایی‌ شلوغ می‌­رسند. عده‌‌ای در حال تشییع جنازۀ شهیدی هستند که چند دقیقه پیش به دست سربازان اسرائیلی کشته شده است. رعنا به همراه نامزدش از ماشین پیاده می­‌شود و مردمی را می‌بیند که گریه کنان به دنبال جنازه می‌­دوند. در این لحظه حس وحشتناکی‌ تمام وجود او را در بر می‌گیرد که چرا در روز آغاز زندگی‌ جدید او زندگی دیگری تمام می‌‌شود. سپس هنگامی که رعنا و نامزدش به خانه می­‌رسند شاهد خراب شدن خانۀ همسایه­شان هستند که این ویرانی بازهم به تشویش خاطر او در نقطه آغازین زندگی‌اش ختم می‌شود. اما دوستش به او امید می‌دهد که آن‌‌ها دوباره آن خانه را خواهند ساخت و از رعنا می­‌خواهد تا با شادی خود و جشن گرفتن این پیوند روح بقا و زندگی را به سرزمینش بازگرداند.

فیلم دیگری که در کتاب به آن اشاره می‌شود داستان سرقت یک هواپیمای آمریکایی‌ است. شخصیت اول فیلم که مردی عرب است درطی‌ جریان سرقت هواپیما ابتدا به یکی‌ از مهمانداران هواپیما تجاوز می‌کند و با شلیک گلوله در میان مسافران باعث ایجاد وحشت و ترس در میان آن‌‌ها می‌‌شود. یکی‌ از مسافران هواپیما که کودکی چند ماهه را در آغوش دارد سعی‌ می‌کند با فرار از سالن اصلی‌ فرزند خود را از تروریست عرب نجات دهد اما مرد عرب با شلیک گلوله‌­ای او و فرزندش را می‌­کشد. در انتهای فیلم، یک افسر آمریکایی‌ از راه می‌رسد و همانند قهرمانی شکست‌ناپذیر موفق به دستگیری مرد عرب می‌­شود.

نگاهی‌ کوتاه به این گونه فیم‌‌ها در سینمای اسرائیل به وضوح نشان می‌دهد که حامیان این رژیم چگونه سینما را به عنوان ابزاری کاربردی در جهت نشان دادن چهرۀ شرق به دنیا به کار گرفته‌‌ا‌ند. اگر امروز یک کودک آمریکایی‌ ملیت عرب را وحشی و تروریست می‌داند دلیل آن را به راحتی‌ می‌توان در رسانه‌‌ای پیدا کرد که آن کودک با آن در تماس است و از آن الهام می‌گیرد.

اطلاعات کتاب‌شناختی:
Khatib, Lina. Filming the modern Middle East: Politics in the cinemas of Hollywood and the Arab world. Vol. 57. IB Tauris, 2006

کد مطلب: 1970