ترجمان 20 شهريور 1395 ساعت 14:01 http://tarjomaan.com/barresi_ketab/8147/ -------------------------------------------------- تعویق پدرکشی عنوان : مکتب فرانکفورت تجسم نوعی پارادوکس است بررسی کتاب «گراند هتل پرتگاه: زندگی اصحاب مکتب فرانکفورت» نوشتۀ استوارت جفریز -------------------------------------------------- در ۱۹۲۳ یکی از جاسوس‌های شوروی به راه‌اندازی کتابخانۀ اندیشکده‌ای جدید در فرانکفورت آلمان کمک کرد. پیدایش این اندیشکده ماجرای عجیب‌وغریبی دارد: به پژوهش مارکسیستی اختصاص داشت، بودجه‌اش را فردی سرمایه‌دار می‌داد و ساختمانش را یکی از نازی‌ها تهیه کرده بود. استوارت جفریز، روزنامه‌نگار و نویسندۀ کتاب «گراند هتل پرتگاه»، در روایت تاریخی جدید خود از «مکتب فرانکفورت» آن را تجسم نوعی پارادوکس می‌داند. متن : رابرت مینتو، اُپن لِترز مانتلی تابستان ۱۹۲۳، یکی از جاسوس های شوروی به نام ریچارد زورگه به راه اندازی کتابخانۀ اندیشکده ای جدید در فرانکفورت آلمان کمک کرد. خاستگاه این اندیشکده، با نام مؤسسۀ تحقیقات اجتماعی، ماجرای عجیب وغریبی دارد: به پژوهش مارکسیستی اختصاص یافته، بودجه اش را فردی سرمایه دار داده و ساختمانش را یکی از نازی ها تخصیص داده بود. ارتباط ریچارد زورگه با مؤسسه چندان طول نکشید. مدیرانش او را به بریتانیا، چین و نهایتاً ژاپن فرستادند. او این واقعیت حیاتی را به شوروی گزارش داد که ژاپن قصد ندارد در حمله به روسیه همدست آلمان شود؛ یعنی پیشوا برای حملۀ گازانبری اش فقط یک پنجه دارد. این خُرده جاسوس بازی شاید مسیر جنگ را عوض کرده باشد: روسیه امکان یافت یگان های ضدژاپنی خود در سیبری را به نبرد مسکو اعزام کند تا اولین شکست اساسی ارتش آلمان را رقم بزند. زورگه به چنگ ژاپنی ها افتاد و شکنجه شد، روسیه ارتباط با او را رد کرد و در سال ۱۹۴۴ به دار آویخته شد. بیست سال بعد، حکومت شوروی او را قهرمان اتحاد جماهیر شوروی نامید. زورگه متفکری مارکسیست بود که عقایدش را به عرصۀ عمل می آورد. او شباهتی به دیگر متفکران مارکسیست نداشت که در سال ۱۹۲۳ مدتی با آن ها دمخور بود. استوارت جفریز۱ در روایت تاریخی جدید خود از مکتب فرانکفورت (جمعی از اندیشمندان که در مقاطع زمانی مختلف با مؤسسه مرتبط بوده اند)، روی تمایزی دست می گذارد که ناشی از حرفۀ زورگه بود: زورگه در کشورهای مختلف اروپا، آمریکا و آسیا می گشت، کامینترن۲ او را موظف کرده بود انقلاب کارگری دنیا را برانگیزد و اتحاد جماهیر شوروی او را مأمور کرده بود تا به مقاومت در برابر هجمۀ آلمان کمک کند. در این میانه، مؤسسه از مناقشه دوری می کرد، برای استقلال متفکرانش ارزش قائل بود و ترجیح می داد پژوهشگرانش عضو احزاب سیاسی نباشند. جفریز ازآن رو بر این تمایز دست می گذارد که به نظر وی، مکتب فرانکفورت تجسم نوعی پارادوکس است: تئودور آدورنو و والتر بنیامین، ماکس هورکهایمر و یورگن هابرماس، اریک فروم و هربرت مارکوزه لابد مشهورترین متفکران اروپایی چپ افراطی در قرن بیستم اند؛ ولی گویا عمدتاً یکی از اصول محوری مارکسیسم را کنار گذاشته اند: ما نباید فقط به دنبال فهم دنیا باشیم؛ بلکه باید در پی تغییر آن برویم. آن ها منتقدانِ اجتماعی، اما بی علاقه به تغییر اجتماعی بودند. به روایت جفریز، کاوش در تاریخ مکتب فرانکفورت و نظریۀ انتقادیْ لاجرم به کشف این نکته می انجامد که این اندیشمندان در برابر نیروهایی که مایۀ بیزاری شان بود، اما احساس می کردند توان تغییرش را ندارند، چقدر خود را ناتوان می دیدند. اصرار بر این نظریه است که اثر جفریز را از دیگر مطالعات مربوط به مکتب فرانکفورت متمایز می کند؛ مثلاً تخیل دیالکتیکی۳ از مارتین جی۴ با آن قدرت اقناعگرش، یا مکتب فرانکفورت۵ از رولف ویگرزهاوس۶ که حجم چشمگیری دارد: از این یکی برای بازنگه داشتن در و کشتن مگس های بزرگی استفاده می کردم که روزنامۀ لوله شده از پسشان برنمی آمد. گراند هتل پرتگاه می خواهد ایده های مکتب فرانکفورت را ترویج کند و زندگی نامه ای دسته جمعی از اندیشمندان برجستۀ آن باشد. این شاید اولین روایت از مکتب فرانکفورت برای غیردانشگاهیان باشد: مخاطبانی که جفریز با استفادۀ آزاد از حکایت ها و تبیین مفاهیم کلیدی به زبان ساده، سراغشان رفته است. در کافۀ اگزیستانسیالیستی۷ از سارا بیک ول یادم افتاد، تلاش مشابهی برای اگزیستانسیالیسم فرانسوی که مدتی قبل، همین امسال منتشر شد. بیک ول در نویسندگی کارآزموده تر و در داستان گویی ماهرتر از جفریز است، ولی گسترش این ژانر (تاریخ نگاری عامه پسند اما استوار از متفکران) را هم تحسین می کنم، حتی توسط نویسندگانی که قلم قوی بیک ول را ندارند. برای رعایت جانب انصاف، باید گفت موضوع مؤسسۀ تحقیقات اجتماعی فی نفسه به اندازۀ اگزیستانسیالیسم جذابیت ندارد. مؤسسه زمانی بنیان گذاری شد که مردی جوان به اسم فلیکس ویل از پدر ثروتمندش (بزرگ ترین تاجر غلّات دنیا در آن زمان) خواست سرمایه ای را وقف تأسیس اندیشکده ای مارکسیستی کند. جفریز برایمان می گوید: فلیکس می توانست هر چیزی تقاضا کند: قایق تفریحی، ویلای بیرون شهر، پورشه؛ ولی درعوض، یک مؤسسۀ دانشگاهی مارکسیستی و میان رشته ای خواست. مؤسسه تا زمانی که امکانش بود، در فرانکفورت ماند تا اینکه نازی ها در آستانۀ جنگ آن را بیرون راندند. پس ازآن ابتدا در نیویورک و سپس در کلیفرنیا، مؤسسه با کمک سایر دانشگاه ها به کارش ادامه داد. پس از جنگ جهانی دوم نیز فاتحانه به فرانکفورت بازگشت: شخصیت های پرفروغ مؤسسه نقش مقامات موجه را به عهده گرفتند، بلافاصله تشکیلات مؤسسه را از آن خود کردند، و سرمایۀ کم رمق شدۀ آن (به خاطر کاسب بازی های مخاطره آمیز در دوران تبعید) را با کمک های پژوهشی حکومتی تکمیل کردند. مؤسسه تا به امروز هم باقی مانده است.پس پارادوکسی که جفریز در مکتب فرانکفورت می بیند، در تاروپود بنیان های نهادی آن آمیخته است. از منظر مارکسیستی (یعنی با نیم نگاهی به پول)، همواره همان چیزی حامی پژوهش های مؤسسه بود که متفکران مؤسسه به دنبال نقدش بودند: ابتدا پدر سرمایه دار فلیکس ویل و سپس کمک های حکومتی. درنتیجه، چهره های رسمی و جریان سازان اصلی مؤسسه به تعبیر جفریز متوسل به زبان ازوپی۸ می شدند: کلمات یا عباراتی که برای بیرونی ها معنایی معصومانه دارند؛ اما نزد اهل فن معنایی پنهان می دهند. مؤسسه تاحدی، فاخته ای مارکسیستی در آشیانۀ سرمایه داری و تاحدی هم صومعه ای وقف مطالعۀ مارکسیسم بود. در اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست ویکم، این استراتژی ازوپی پس ضربۀ شدیدی داشت. در محافل راست گرایانِ دچار سوءظن و بدبینی، مکتب فرانکفورت به مصداق هیولایی افسانه ای تبدیل شد: هدف نظریه های توطئه ای قرار گرفت که مدعی اند گروه کوچکی از فیلسوفان مارکسیست آلمانی... با تشویق و ترویج چندفرهنگ گرایی، نزاکت سیاسی، همجنس گرایی و ایده های اقتصادی اجتماع گرایانه، ارزش های سنتی را برانداختند. استراتژی زبان ازوپی، مکتب فرانکفورت را آب زیرکاه نشان می داد، درحالی که به عقیدۀ جفریز این فقط نوعی استراتژی ناکارآمد بوده است: وقتی متفکران برجستۀ مؤسسۀ تحقیقات اجتماعی باخبر شدند که نقشۀ سقوط تمدن غربی را ریخته اند و چقدر هم در این کار موفق بوده اند، غافل گیر شدند. والتر بنیامین احتمالاً نماد تمام وکمال این مکتب است. او هم، مثل ریچارد زورگه، چندان وابستگی محکمی با مؤسسه نداشت. بنیامین دوست تئودور آدورنو بود و در مجلۀ داخلی مؤسسه می نوشت. آن ها سعی کردند با تهیۀ ویزای آمریکا و دورنمای اشتغال در خارج از اروپا او را از دست آلمان نازی نجات دهند. او عمدتاً متفکری آزادکار بود؛ ولی از طریق آدورنو نفوذ قابل توجهی بر مکتب فرانکفورت داشت. زندگی او نیز اغلب در پیوند با آن مکتب روایت می شود: به گفتۀ جفریز، او بنیادی ترین کاتالیزور فکری مؤسسه بود. والتر بنیامین، مثل اکثر اعضای نام دار مؤسسه، فرزند یکی از خانواده های ثروتمند یهودی بود. او به کسب وکار پشت کرد تا اندیشه و نگارش را پیشه کند. او نتوانست حرفه ای دانشگاهی برای خود دست وپا کند، تاحدی به این خاطر که رساله هایی در انتقاد از محافل مهم دانشگاهی منتشر می کرد. او، تا جایی که توانست، نویسندۀ آزادکار و مجری رادیو ماند. چون یهودی و علناً حامی رقبای کمونیست آلمان بود، رژیم نازی به تدریج او را به حاشیه راند، دسترسی اش به ناشران را قطع نمود و حتی دارایی هایش را مصادره کرد. یکی از تلاش های معمولاً نافرجام آن دوران برای فرار از اروپا از طریق مرز فرانسه با اسپانیا بود که خاتمۀ تماشایی زندگی اش را رقم زد: به خاطر ترس از دستگیری و انتقال به اردوگاه های مرگ، فقط ده ساعت پیش از آنکه سایر آوارگان هم دسته اش موفق به عبور از مرز شوند، خودکشی کرد. والتر بنیامین هنوز هم اندیشمند محبوبی است. رسالۀ او با عنوان هنر در عصر بازتولید مکانیکی۹ احتمالاً رکورد بیشترین نقل قول از متنی زیبایی شناختی در قرن بیستم را دارد. همچنین بر اثر ناکامل او، پروژۀ پاساژها۱۰ مانند شاهکاری گم شده در نقد اجتماعی اندوه همگان را برمی انگیزد. ایده های او جزءبه جزء در بی شمار پایان نامه و یادداشت آمده اند. بنیامین همچون نوعی شخصیت، منبع الهام یا مرجع، در بی شمار متن عامه پسند دیگر ظاهر می شود. یک دلیل برای اینکه دائم سراغش می رویم، این است که نوشتار او هم به غایت گیرا و هم عمیقاً تحیربرانگیز است: ایده هایش عمیقاً مهیج به نظر می آیند، اما اغلب به همان اندازه مبهم اند. پس سؤال این است: ایده هایش واقعاً چه بوده اند؟ جفریز می گوید همۀ اندیشمندان مرتبط با مکتب فرانکفورت، در دو مفهوم درهم تنیده اشتراک دارند: ازخودبیگانگی و شیء وارگی. به نظر جفریز این دو مفهوم اساساً ایده های مارکسیستی اند (ولی من در ادامه، تبصره ای روی این انتساب می گذارم). ازخودبیگانگی همان وضع عمومی غریبگی انسان است: احساس اینکه چیزی که به شما تعلق دارد، متعلق به شما نیست. یکی از نظریه های اصلی مارکس آن بود که، در نظام سرمایه داری، کارگرانِ مزدبگیرْ ازخودبیگانه می شوند. این ازخودبیگانگی به قالب شیء وارگی درمی آید. جفریز می نویسد: در نظام سرمایه داری، ویژگی های اُبژه ها، سوژه ها و روابط اجتماعی همگی به طرز خاصی شیء واره یا شبه شیء می شوند. شیء وارگی یعنی به گونه ای با چیزهای غیرمستقل برخورد کنیم که انگار مستقل اند. برای فهم این ایده، شاید تأمل دربارۀ تعبیری که احتمالاً برایتان آشناتر است، مفید باشد: شیء انگاری۱۱. وقتی از شیء انگاریِ افراد حرف می زنیم، یعنی با یکی از ویژگی های آن ها چنان برخورد کنیم که انگار فی نفسه چیز مستقلی از آنان است. شیء انگاری جنسی یعنی با جنبۀ جنسی وجود دیگران به گونه ای برخورد کنیم که انگار قابل تفکیک از خود آن هاست، انگار که می توانند شیء جنسی باشند. شیء انگاری تا حدی مشابه شیء وارگی است و در نظر مارکس، مهم ترین و معنادارترین نمونۀ شیء انگاری، در قبال کار کارگران مزدبگیر، یعنی ظرفیت تولیدگری آن ها رُخ می دهد. وقتی نیروی کار آن ها مثل کالا خریدوفروش می شود، با چیزی که متعلق به آن هاست (یعنی خودِ آن هاست) همچون شیء برخورد می شود.جفریز این طور جمع بندی می کند: ازخودبیگانگیْ وضعیت عمومی غریبگی انسان است. شیء وارگیْ شکلی خاصِ ازخودبیگانگی است. به گفتۀ جفریز، مکتب فرانکفورت به ایده های ازخودبیگانگی از طریق شیء وارگی بند کرد و آن را مبنای کل روش انتقاد خود از جامعه ساخت. این کار حرکت بجایی بود، چون آن دست نوشته های مارکس که در آن ها دربارۀ این ایده ها به تفصیل بحث کرده بود، یعنی دست نوشته های اقتصاد و فلسفۀ ۱۸۴۴، اولین بار همان وقتی منتشر شدند که اندیشمندان مکتب فرانکفورت هم به نسخه های خود از آن ایده ها رسیدند. مارکس گویا فکر می کرد که شیء وارگی نیروی کار فقط هرازگاهی و برای برخی افراد (استثمارشده ترین کارگران مزدبگیر) رُخ می دهد، ولی پیشنهاد اعضای مکتب فرانکفورت آن بود که این را نوعی وضعیت اجتماعی فراگیر و گریزناپذیر بدانیم. در روایت آن ها، همۀ ما بدین شیوه ازخودبیگانه می شویم. ما خودشیء واره کنندگان چندپاره هستیم و عجیب اینجاست که جادۀ این سوءفهم دوطرفه است: چون افراد و ویژگی هایشان را شیء می پنداریم، گرایش داریم که به شیء ها عاملیّت فردی نسبت بدهیم که امیدها و ترس ها و رؤیاهایمان را بر آن ها فرافکنی کنیم. به همین خاطر، اندیشمندان مکتب فرانکفورت فرصت زیادی را به نوشتن دربارۀ شیء ها اختصاص دادند و والتر بنیامین سرآمد آن ها بود. به نظر جفریز، بخشی از جاذبۀ ماندگار بنیامین ازآن روست که او تمرکزش بر شیء وارگیِ ظرفیت های انسانی را با تکنیک های مدرنیستی کُلاژ ترکیب کرد: آنچه بنیامین در آلمانِ دهۀ ۱۹۲۰ آغاز کرد (سبکی از نویسندگی که فرمش را از بهترین تصویرپردازی های ژورنالیستی... و تکنیک هایش را از سینما، عکاسی و هنر آوانگارد عاریت گرفته بود) یکی از ماندگارترین فرم های ادبی متفکران متأخر اروپایی از آب درآمد. او اضافه می کند: [بنیامین] می خواست تکنیک های محبوب کُلاژ در سورئالیسم را به کتاب هایش بیاورد. ...به جای تاریخ نگاری از طریق مطالعۀ بزرگ مردان، او می خواست تاریخ را از طریق ناکامی ها و آوارهایش افشا کند، یعنی مغفول مانده ها، بی ارزش ها، دورریختنی ها را مطالعه کند: همان چیزهایی که برای روایت رسمی بی معنی اند، اما به اعتقاد او آرزوهای رؤیاوارِ ضمیر جمعی را در بر گرفته اند. این اشاره به ضمیر ناخودآگاه جمعی دومین منبع ایده های متمایز مکتب فرانکفورت را پیش می کشد: روان تحلیلگری فرویدی. گاهی اوقات این مکتب را وصلت مارکسیسم و فرویدیسم می دانند. به نظر اندیشمندان این مکتب، در نظام سرمایه داری می توانیم اشیایی که خودِ شیء واره مان را رویشان فرافکنی کرده ایم، همچون ضمیر ناخودآگاه جمعی تفسیر کنیم. می توانیم از ماشین های آتش نشانی، چرخ فلک ها و درختچه های تزیینی آپارتمانی۱۲ به گونه ای حرف بزنیم که روشنگر مسائل و مشکلاتی باشند که در اصل متعلق به جای دیگری اند. لذا مثلاً کتاب مهم (و ناتمام) والتر بنیامین با عنوان پروژۀ پاساژها می خواست تحلیلی نزدیک و صمیمی از دکه های خریدی باشد که در کوچه های طاق دار پاریسِ قرن نوزدهم به پا شده بودند. بنیامین امیدوار بود این نوع نگارش، به تعبیر جفریز، نوعی شوک درمانی مارکسیستی باشد که اصلاح ضمیر را دنبال می کند، یعنی مردم را از آن سرزمین رؤیایی بیدار کند که زیر سیطرۀ سرمایه داری در آن فرو رفته اند. ولی او، همگام با سایر اندیشمندان مکتب فرانکفورت، امکان گریز از آن سرزمین رؤیایی را انکار می کرد. جفریز می نویسد: این در حال تبدیل شدن به یکی از مضمون های مهم نظریۀ انتقادی بود... بیرونْ وجود ندارد. در دنیای کاملاً شیء واره و بُت واره سازی از کالاها، جایی برای بیرون نیست. یا به تعبیرِ به یادماندنیِ بنیامین: هرگز هیچ سند فرهنگی ای نبوده است که درعین حال سند وحشیگری هم نباشد. منظور همۀ این شرح و تفسیرها، بیان این نکته است که مکتب فرانکفورت زاویۀ کوچکی از نقد را از مارکس گرفت، استادانه بسط داد و بدبینی عمیقی را بدان افزود. این بدبینی دربارۀ امکان تغییر یا گریز از چیزهایی بود که این مکتب آن ها را نقد می کرد. این همان نکتۀ محبوب جفریز است که در عنوان کتاب هم مجسم شده است: در بیان استهزاگونۀ آن اندیشمند کمونیستی یعنی لوکاچ، مکتب فرانکفورت ساکن گراند هتل پرتگاه بود۱۳. لوکاچ فکر می کرد که آن ها آسوده خاطر بر لبۀ پرتگاهی خالی و عمیق، مشغول نظریه پردازی اند. آن ها هیچ امیدی به گریز از بیماری های جامعه ای نداشتند که درصدد عیب یابی اش بودند. پس از جنگ جهانی دوم، زمانی که سیل تقبیح و نکوهشِ متقابل میان تئودور آدورنو و جنبش دانشجویی دهۀ ۱۹۶۰ جاری شد، این ناامیدی جلوۀ تماشایی تری به خود گرفت. آن ماجرا صحنه هایی مرکب از تراژدی و کمدی آفرید که جفریز در گراند هتل پرتگاه برخی را یادآوری کرده است: در ۲۲ آوریل، [آدورنو] تلخ ترین تحقیرش را تجربه کرد. در آغاز مجموعه سخنرانی هایش... از دانشجویان خواست در هر نقطۀ بحث که خواستند، از او سؤال بپرسند. دو دانشجو از او خواستند به خاطر خبرکردن پلیس برای پاک سازی مؤسسه [از اعتصاب دانشجویان] و شکایت حقوقی علیه [یکی از رهبران جنبش دانشجویی]، از خودش انتقاد کند. آنگاه یکی از دانشجویان روی تخته سیاه نوشت: اگر آدورنو به حال خود رها شود، سرمایه داری هرگز متوقف نمی شود. دیگران فریاد زدند: مرگ بر خبرچین! آدورنو گفت به همه پنج دقیقه وقت می دهد که تصمیم بگیرند آیا می خواهند او سخنرانی اش را ادامه بدهد یا نه. سپس سه زن معترض روی سکوی سخنرانی دور او را گرفتند، سینه هایشان را برهنه کردند و گلبرگ رُز و لاله رویش ریختند. او هم کلاه و کتش را برداشت، از دالان در رفت و بعد، آن مجموعه سخنرانی ها را لغو کرد. آنچه مضمون اصلی روایت جفریز (اینکه مکتب فرانکفورت به واقع گروهی از تنزه طلبان۱۴ بوده اند) را کم رنگ می کند، دو چهره ای است که او به تفصیل به آن ها پرداخته است. هربرت مارکوزه و یورگن هابرماس هر دو نقشی محوری در مؤسسه داشتند (نه فقط محوریت فکری مثل بنیامین، که محوریت نهادی)، اما هیچ یک در قالبی نمی گنجند که خاستگاه عنوان کتاب است. پس از جنگ جهانی دوم، مارکوزه به جای بازگشت به فرانکفورت در آمریکا ماند و به خاطر کتاب های بسیار محبوبی مانند انسان تک ساحتی۱۵ به قهرمان جریان ضدفرهنگ دهۀ ۱۹۶۰ تبدیل شد. او به مکاتبه با آدورنو در بحث دربارۀ اختلاف نظرهایشان در ارتباط با جنبش دانشجویی ادامه داد. مارکوزه به آدورنو گفت: مایلم با پدرکشی کنار بیایم که رادیکال های قدیمی باید جا را برای جوان ترها باز کنند (البته که زدن این حرف برای او ساده بود: در کشور جدیدی که انتخاب کرده بود، رادیکال های جدید او را می پرستیدند). همچنین یورگن هابرماس که اغلب رهبر نسل دوم مکتب فرانکفورت نامیده می شود، اساساً خوش بین بود: هابرماس، برخلاف آموزگارانش، همیشه دلایلی می یافت که در قبال اصلاح سیاسی، مثبت نگر و جاه طلب باشد، مثلاً او از هواداران مهم اتحادیۀ اروپاست و به جای آنکه دعواهای دانشگاهی را پی بگیرد، مشهور به این است که نظریه هایی از سایر رشته ها و مکاتب فکری را سنتز می کند. هابرماس یا مارکوزه را نمی توان متهم به زندگی در گراند هتل پرتگاه کرد. هرچند از کتاب جفریز به عنوان درآمد خواندنی بر شاخه ای مهم از تاریخ فکری قرن بیستم استقبال می کنم، پارادوکس مفروض برای مکتب فرانکفورت را مضمون مناسبی نمی دانم. به واقع تنها ماکس هورکهایمر و تئودور آدورنو و شاید والتر بنیامین را می توان متهم کرد که چنین پارادوکسی را زیسته اند. هربرت مارکوزه و یورگن هابرماس چنان استثنائات بزرگی اند که جایی برای اثبات آن قانون نمی گذارند، چه رسد به چهره های کوچک تری که برخی از آن ها حتی در طول جنگ برای سرویس های اطلاعاتی ایالات متحده هم کار کردند تا نبرد علیه فاشیسم را به عملیاتی ترین شکل ممکن پیاده کنند. نکتۀ دیگر و مهم تر آنکه پیش فرض اساسی این پارادوکس، حتی برای آن ها که گویا مصداقش هستند، شاید غلط باشد. مطمئن نیستم آدورنو و هورکهایمر خودشان را از اساس، مارکسیست حساب کرده باشند. مفاهیم شیء وارگی و ازخودبیگانگیْ به مراتب قدیمی تر و فراگیرتر از مارکسیسم هستند. مارکس جزء جنبشی فکری موسوم به هگلی های جوان بود که فیلسوف مشهور لودویگ فویرباخ چراغ راهنمایشان محسوب می شد. فردریک بایزر، مورخ فلسفه، توضیح می دهد فویرباخ منشأ مفاهیمی است که جفریز به تلویح می گوید منحصر به مارکسیسم اند: فویرباخ آگاهی مذهبی را در قالب شیء وارگیِ... قدرت های بشری تحلیل می کرد. او استدلال می کرد خدایان و ارواحی که گویا حاکم بر ابنای بشرند، به واقع مخلوق ضمیر ناخودآگاه انسان هایند؛ یعنی فرافکنی قدرت هایشان بر دنیای بیرون. فویرباخ برای این فرایند که طی آن، انسان ها خود را بردۀ مخلوقاتشان می کنند، واژه ای دلنشین از میان نوشته های هگل انتخاب کرد: ازخودبیگانگی. ...نقد نوهگلی هرچند با الهیات شروع شد، به سرعت به قلمروهای دیگر بسط یافت. وظیفۀ نقدْ آن شد که ازخودبیگانگی را در همۀ پناهگاه هایش، خواه جامعه یا اقتصاد یا دولت یا کلیسا، افشا کند. شاید بتوان گفت آنچه جفریز به عنوان مصادرۀ شاخه ای کوچک از مارکسیسم مطرح می کند، به واقع بازگشت به مفهومی وسیع تر و پیشامارکسیستی از نقد اجتماعی است. در این صورت، چرا مکتب فرانکفورت باید به فراخوان مارکسیسم برای تغییر دنیا متعهد شود یا ناکامی اش در تغییر دنیا را نوعی تناقض بدانیم؟ گویا صرفاً تلاش در جهت شناخت دنیا برای آدورنو و هورکهایمر کاملاً رضایت بخش بود (یا با بدبینی شان تسلیم این مسیر شده بودند). شاید یک مارکسیست بگوید آن ها بهتر بود کار دیگری می کردند؛ اما مکتب فرانکفورت در صورتی تجسم آن پارادوکس مدعاییِ جفریز است که تنزه طلبی شان مغایر با آرمان های خودشان باشد. فارغ از این نکته که مایۀ دلسردی ام می شود، گراند هتل پرتگاه را اثری چشمگیر در ژانر روایت عامه پسند از تاریخ اندیشه می دانم. در میان همۀ جنبش های قرن بیستم که باید بدین صورت برای غیردانشگاهیان ترجمه و بیان شوند، مکتب فرانکفورت کمترین جذابیت را دارد؛ چون نوعی جهان بینی نامحبوب و دشوار را با زبانی مطرح می کرد که عامدانه پررمزوراز بود و فهم آن به اطلاعات زیادی از بافت اجتماعی و سیاسی نیاز داشت. مکتب فرانکفورت چندان موضوع هیجان انگیزی نیست، اما همچنان اهمیت تاریخی دارد و استوارت جفریز آن را برای همگان فهم پذیر کرده است.اطلاعات کتاب شناختی: جفریز، استوارت، گراند هتل پرتگاه: زندگی اصحاب مکتب فرانکفورت، ترجمۀ محمد معماریان، انتشارات ترجمان علوم انسانی، ۱۳۹۶Jeffries, Stuart. Grand Hotel Abyss: The Lives of the Frankfurt School. Verso Books, 2016پی نوشت ها: این مطلب را رابرت مینتو نوشته است و در تاریخ ۱ اوت ۲۰۱۶ با عنوان Patricide Deferred در وب سایت اُپن لِترز مانتلی منتشر شده است. وب سایت ترجمان در تاریخ ۳۰ شهریور ۱۳۹۵ این مطلب را با عنوان مکتب فرانکفورت تجسم نوعی پارادوکس است و ترجمۀ محمد معماریان منتشر کرده است. رابرت مینتو (Robert Minto) به تازگی دکتری فلسفۀ خود را گرفته است و در سایت هایی همچون لس آنجلس ریویو آو بوکس و نیوریپابلیک می نویسد. کتاب گراند هتل پرتگاه را محمد معماریان ترجمه کرده و انتشارات ترجمان علوم انسانی آن را منتشر کرده است. شما می توانید این کتاب را از فروشگاه اینترنتی ترجمان خریداری کنید. برای خواندن نوشته ای از استوارت جفریز، و همچنین گفت وگوی شان ایلینگ با او دربارۀ گراند هتل پرتگاه، به پروندۀ همین کتاب در سایت ترجمان مراجعه کنید. [۱] Stuart Jeffries [۲] Comintern: مخفف Communist International، سازمانی بین المللی در مسکو (۱۹۱۹تا۱۹۴۳) که مأموریت متحدسازی گروه های کمونیستی سراسر دنیا را به عهده داشت. [۳] The Dialectical Imagination [۴] Martine Jay [۵] The Frankfurt School [۶] Rolf Wiggershaus [۷] At the Existentialist Caf [۸] Aesopian Language: ازوپ یکی از داستان سرایان یونان باستان است که به روایت حکایت هایی با درس های اخلاقی مشهور شده است. [۹] Art in the Age of Mechanical Reproduction [۱۰] The Arcades Project [۱۱] Objectification [۱۲] Bonsai Trees: درخت های بونسای با تکنیک های خاصی، کوچک رشد داده می شوند و گاهی در محفظه های کوچک متناسب قرار می گیرند. این تکنیک ها ریشه در چین دارند و ژاپنی ها آن را تکمیل کرده اند. [۱۳] لوکاچ می نویسد: بخش قابل توجهی از تحصیل کردگان سرشناس آلمانی، ازجمله آدورنو، در گراندهتل پرتگاه اقامت کرده اند که آن را در نقدم از شوپنهاور چنین توصیف کرده ام: هتلی زیبا، مجهز به همۀ آسودگی ها، بر لبۀ پرتگاه، بر لبۀ نیستی، بر لبۀ پوچی. و تأملات روزمره دربارۀ ژرفا، مابین وعده های غذایی عالی یا سرگرمی های هنری، فقط مایۀ تشدید لذت از خُرده آسودگی های مهیا در آنجاست. [۱۴] Quietists [۱۵] One-Dimensional Man