ترجمان 3 مهر 1398 ساعت 8:27 http://tarjomaan.com/neveshtar/9534/ -------------------------------------------------- سرمقالۀ دوازدهمین شمارۀ فصلنامۀ ترجمان عنوان : اعتراف می‌کنم که یک کتاب خودیاری خواندم، و از آن خوشم آمد -------------------------------------------------- کتاب‌های خودیاری همه جای دنیا از محبوب‌ترین و پرفروش‌ترین‌ها هستند. همان کتاب‌هایی که می‌خواهند مشکلات فردی و اجتماعی‌مان را برطرف کنند و نسخه‌ای برای «خوب زندگی کردن» بپیچند. هر ماه چاپ جدید می‌خورند و همیشه بهترین جاها را در ویترین کتابفروشی‌ها اشغال می‌کنند. اما این کتاب‌ها رفته رفته تبدیل به وصلۀ ناجوری شده‌اند که نخبگان از آن دوری می‌کنند، خوانندگان دوست ندارند اعتراف کنند مشتری این کتاب‌ها شده‌اند و نویسندگان هم تمایل دارند در این دسته طبقه‌بندی نشوند. چرا این کتاب‌ها را مبتذل می‌دانیم اما از خواندنشان دست نمی‌کشیم؟ متن : مرتضی منتظری مقدم، ترجمان در میان بستگانمان آدم جاافتاده و تحصیل کرده ای می شناسم که در دانشگاه فلسفۀ اخلاق درس می دهد، مردی آداب دان و تاحدی سنتی. پرحرف و بذله گوست، و همیشه هم یک مقدار لفظِ قلم صحبت می کند؛ اتوکشیده و منظم لباس می پوشد و حرکاتش آرام و متین است. هر از گاهی که همدیگر را می بینیم، سر صحبت را دربارۀ کتاب ها و مجلات و ترجمان و این چیزها باز می کند. چند سال پیش، در یکی از دید و بازدیدهای نوروزی صحبت از کتاب شد و پیشنهادی داد که جا خوردم. آن روزها کتابی سر زبان ها بود که به واسطۀ مترجم سرشناسش هفته به هفته و پشت به پشت چاپ جدید می خورد. در جشن امضاهایش جای سوزن انداختن نبود و در کتاب فروشی برای خریدن آن صف می کشیدند. شنیده بودم همین مسئله عده ای را واداشته که ترجمه را نقد کنند و به عوام گرایی ناشر بتازند. بیشتر به نظر می رسید آدم ها برای دیدن مترجم به کتاب فروشی رفته اند و شاید کتاب را فقط برای این خریده اند که از مترجم امضا گرفته باشند. آن روزها کمتر کسی از فرهیختگان بود که، برای تاختن به زوال فرهنگ و تأسف خوردن به سلیقۀ مردم، این کتاب و ماجراهایش را مثال نزند. الغرض، آنجا که صحبتمان با آن دانشمند فرهیخته به حکمتِ زندگیِ روزمره کشید، کتش را ورکشید و تکانی در جایش خورد و به عنوان جمع بندی بحث نصیحتم کرد به خواندن هنر شفاف اندیشیدن با ترجمۀ عادل فردوسی پور. پیشنهاد او پوزخندی به لبم نشاند که بی دلیل نبود. هنر شفاف اندیشیدن از کتاب هایی است که در دستۀ خودیاری می گنجد. کتاب های خودیاری طیف گسترده ای از کتاب ها با موضوع های متنوع هستند که هر کدام به طریقی تلاش می کنند تعریفی از زندگی خوب ارائه کنند و راه حل هایی عملی و اخلاقی برای غلبه بر مشکلات شناختی و روان شناختی یا بهبود عملکرد شخصی و شغلی پیشِ رویمان بگذارند. هم آن کتاب هایی که دربارۀ فلسفۀ زندگی روزمره یا معنای زندگی هستند در این دسته می گنجند و هم آن هایی که از دردِ چاقی و اعتماد به نفس کم و مثل شیر در برابر مشکلات غریدن می گویند. خودیاری به مرور تبدیل به برچسبی بدنام شده که عموماً نویسندگان این جور آثار را مجبور می کند در مقدمۀ کتاب یا مصاحبه هایشان تلاش کنند هر طور شده از دایرۀ خودیاری بیرون بروند. نزاع دانشگاهیان با این قبیل آثار فقط مختص ایران نیست. رامی گابریل، که دانشیار روان شناسی در کلمبیا کالجِ شیکاگو و نویسندۀ کتاب ذهن عاطفی۱ است، در مقالۀ آیا کتاب های خودیاری فایده ای هم دارند؟، که در پروندۀ این شمارۀ ترجمان خواهید خواند، معتقد است کتاب های خودیاری امروزی رنگی از خرافاتِ روزگار قدیم را دارند، کتاب هایی پر از توصیه هایی که صرفاً در تجربۀ شخصی نویسنده ریشه دارند و هیچ تحقیق روشمند علمی آن ها را تأیید نکرده است. بااین حال، ساده ترین کار از نظر گابریل این است که در نقد چنین ژانری به همین اشکالات بسنده کنیم یا میلیون ها خوانندۀ آن را جدی نگیریم. او در پی این است که بفهمد کتاب های روان شناسی عامه و خودیاری چه کمکی به برطرف کردن نیازهای خوانندگانش می کنند که این چنین محبوب و مورد رجوع اند. البته کسانی هم هستند که تقصیر را گردن خودِ دانشگاهیان می اندازند. آلن دوباتن در نوشتار در دفاع از خودیاری می گوید هر که می خواهد اعتبار فکری خود را با یک حرکت خدشه دار کند فقط کافی است کار ساده ای انجام بدهد و به خواندن کتاب های خودیاری اعتراف کند. اما دوباتن ادامه می دهد که، به مدت دوهزار سال در تاریخ غرب، بیشترِ فلسفه و سنت مسیحیت از جنس خودیاری بوده است. دوباتن شکل گیری نظام دانشگاهی مدرن در قرن نوزدهم میلادی و سکولاریزاسیون تدریجی و روزافزون جامعۀ مدرن را دو عامل اصلی در افت تدریجی منزلت کتاب های خودیاری می داند. از نظر او ما امروز نیز برای زندگی کردن همچنان به راهنمایی نیاز داریم، پس فرهنگی که نقشی برای راهنمایی قائل است می تواند با واردکردن فیلسوفان و نخبگان به مسائل زندگیِ روزمره اعتبار را به کتاب های خودیاری بازگرداند و در برابر چرب زبانی و وعده های توخالی این آثار مقاومت کند. چند روزی بعد از آن مهمانی، در این فکر بودم که چطور آدمی تحصیل کرده و فرهیخته این طور خلاف جریان رفته و چنین کتابی را پیشنهاد کرده است. بعد از مدتی هم موضوع کلاً فراموشم شد؛ مطمئن بودم چیزی در این جور کتاب ها نیست. قبل از عید امسال، در یکی از آخرین برنامه های کتاب باز سروش صحت، دوباره حرف آن کتاب شد. این بار تصمیم گرفتم کتاب را بخوانم. فردای آن روز با یکی از دوستان سر صحبت را باز کردم و چند روز بعد خودش لطف کرد و کتاب را خرید و به من هدیه داد. روز سوم تعطیلاتِ عید شروع کردم و سه روز بعد خواندنش تمام شد. کتابی بود دلنشین، پرکشش و جذاب که سخت می شد آن را کنار گذاشت. در این سه روز آن قدر به کتاب چسبیده بودم که صدای بقیه درآمده بود. همین طور که می خواندم آرام آرام حقیقت تازه ای برایم روشن می شد. قیافۀ استاد فلسفۀ اخلاق جلوی چشمم می آمد. به این فکر می کردم که بعد از خواندنش به کسی بگویم آن را خوانده ام یا نه! همان طور که فامیل گرانمایه مان گفته بود، کتابی بود مفید و پر از تلنگرهای فکری و کاربردی. آن ایام هم زمان شده بود با اوج فعالیت ما در ترجمان برای طراحی الگوهای جدید بازاریابی. دائم به کارمان و گذشته و آینده اش فکر می کردم. مثال های کتاب را با برنامه ها و طرح های خودمان می سنجیدم و با خودم می گفتم بعد از خواندن این کتاب چه کارها که نخواهم کرد. الیزابت سوبودا نویسنده و خبرنگار علم، که سابقۀ همکاری با نشریات معتبری را نیز دارد، در نوشتار آیا هیچ کتابی می تواند ما را از تاریکی های درونمان نجات دهد؟ سعی می کند بین تأثیر آثار مبتنی بر پژوهش های علمی و دستۀ دیگری از کتاب های خودیاری که بر ادعاهای غیرعلمی و بی پایه و اساس مبتنی هستند تفاوت قائل بشود. به نظر سوبودا، کتاب درمانی با کتاب های خودیاری، اگر در چارچوب علمی و معقول باقی بماند، می تواند مشکلات شخصی و اجتماعی ما را تا حدودی برطرف کند و حتی در درمان بیماری هایی نظیر افسردگی و اضطراب اجتماعی، به ویژه در مراحل اولیۀ درمان، مؤثر باشد. برای سوبودا بیشتر جنبۀ درمانی کتاب های خودیاری اهمیت دارد و می خواهد اعتبار و کارآمدی کتاب درمانی را بسنجد. او برای اینکه چهارچوب علمی و معقول موردنظرش را بیشتر توضیح بدهد ابتدا تاریخچۀ مختصری از تکامل تدریجی کتاب های خودیاری می گوید. از نظر او این روند مزیت های آشکاری را برای خوانندگان داشته است چرا که اکنون خوانندگان می توانند، به جای مطالعۀ توصیه هایی کلی درباب شیوه های زندگی، راهکارهایی برای رفع مشکلاتی خاص نظیر افسردگی و اضطراب اجتماعی در اختیار داشته باشند. هنر شفاف اندیشیدن داشت دلم را می برد. هم جاذبۀ متن و روایت و هم آن اطلاعات ناب و تازه هر لحظه بیشتر به من ثابت می کرد که دارم آدم خاص و ممتازی می شوم. آنجاهایی که رولف دوبلی از توفیق یک کسب وکار می گفت ذهنم با شیطنت سعی می کرد به من بقبولاند این ها حرف های خودم است و خودم هم قبلاً به این نکته رسیده بودم و حتی در گروه بازاریابی ترجمان به بقیه گفته بودم. آنجاهایی که کتاب از شکست کسب وکارها و استراتژی های غلط می گفت مدام یاد تذکرات و دوراندیشی هایم می افتادم. هنر شفاف اندیشیدن واقعاً به من کمک کرد تا بتوانم به بعضی از چیزهایی که درستی شان را به شکلی مبهم فهمیده بودم شفاف تر بیندیشم. اما آیا این دست کتاب ها، غیر از زیباترگفتنِ همان چیزهایی که می دانیم، فایدۀ دیگری هم دارند؟ مارک منسن نویسندۀ کتاب های خودیاری، وبلاگ نویس و کارآفرینی است که به لطف بیش از دَه ترجمه از یکی از کتاب هایش به فارسی، یعنی هنر ظریف بی خیالی، این روزها در ایران حسابی شناخته شده است. منسن به مکتبی از راهنماهای خودیاری تعلق دارد که آن را ضدخودیاری می نامند، جریانی که تمایل دارد نسبت به دستورالعمل های کتاب های خودیاری برای بهبود شخصی یا به اصطلاح خودبه سازی تردید کند. در مطلبی که با عنوان هنر ظریف رهایی از خودیاری۲ در پروندۀ این شماره قرار گرفته، منسن که خودش نویسندۀ پرفروش کتاب های خودیاری است می گوید صنعت خودیاری مبتنی بر نیازهای بازار است نه پژوهش و تحقیق. ادعای او این است که خودیاری بیشترین فایده را برای کسانی دارد که واقعاً نیازی به خودیاری ندارند، و هیچ کس جز خودتان نمی تواند کمکتان کند. گروهی از نویسندگان هستند که دربارۀ فایده داشتن یا نداشتن کتاب های خودیاری دست از نظریه پردازی برداشته اند و سراغ تجربۀ عینی و ملموس خودشان رفته اند. شاید چندان عجیب نباشد که از میلیون ها نفری که کتاب های خودیاری می خوانند کمتر کسی جسارت دارد که تجربۀ شخصی اش را بازگو کند، چون غالباً آدم ها از صحبت کردن دربارۀ ضعف ها و ترس هایشان شرمگین می شوند. اما دو استاد دانشگاه، کارل سیدرستروم و آندره اسپایسر، در اقدامی جسورانه تصمیم گرفتند از دفتر کارشان بیرون بیایند و به جای آنکه فقط تلاش های مردم برای بهینه سازی خود را تحلیل کنند، به میانۀ آتش بپرند. آن ها، بدون توجه به طعنه وکنایه های دانشجویان و همکاران یا ترس از نابودشدن منزلت علمی شان، نمونۀ آزمایشی خودشان شدند و قرار گذاشتند، یک سال تمام، هر ماه یک مورد از دستورالعمل های خودیاری را روی خودشان امتحان کنند. نتیجۀ یک سال پیروی بی وقفه از دستورهای متنوع خودیاری کتاب جست وجوی نومیدانۀ خودبه سازی۳ است که تلاش این دو استاد دانشگاه برای بهترشدن را ثبت می کند، یک جور سفرنامه از تجربه هایی که این دو در عرصه های مختلف خودیاری داشته اند: از مهارت جسمانی و فکری گرفته تا معنویت، خلاقیت، ثروت و لذت. اسپایسر و سیدرستروم می گویند این کتاب نظریه ای نمی دهد که چطور می توان آدم بهتری شد، بلکه بازتاب نومیدی و سرخوردگی و آن درام و طنزی است که در ذات جست وجوی خودبه سازی وجود دارد. این کتاب در مطلبی با عنوان یک سال برای بهترشدن: رؤیایی که به کابوس تبدیل شد به قلم پیتر بلوم به تفصیل بررسی شده است. ماریان پاور، نویسندۀ کتاب کمکم کن۴، نمونۀ دیگری از افرادی مثل سیدرستروم و اسپایسر است که شهامت به خرج دادند و تجربه شان از خودیاری و توسعۀ شخصی را ثبت کرده اند. هیچ کشف بزرگی در کار نیست گفت وگو-گزارشی است که در آن دربارۀ مسیر ناهموار مواجهۀ پاور با کتاب های خودیاری می خوانیم. تجربۀ پاور از جهاتی شبیه اسپایسر و سیدرستروم است چرا که او هم با خودش قرار می گذارد به مدت یک سال هر ماه از دستورات یک کتاب خودیاری پیروی کند. با این تفاوت که پاور یک روزنامه نگار معمولی بود که واقعاً از مشکلات زیادی مثل اعتیاد به الکل، تنهایی، بدهکاری و عدم رضایت شغلی رنج می برد. اگر سیدرستروم و اسپایسر فقط می خواستند که خودِ بهتری را تجربه کنند و احیاناً برخی مشکلات کوچکشان را درمان کنند، پاور می خواست که زندگی اش را از نابودی نجات بدهد و برای این کار مصمم بود. ششم فروردین بود که کتاب هنر شفاف اندیشیدن تمام شد. بعد از عید هر جا نشستم از گزین گویه های کتاب گفتم و تا می توانستم دیگران را تشویق کردم آن را بخوانند. البته هنر شفاف اندیشیدن نمونۀ پرمحتوایی از کتاب های خودیاری است. سال های قبل تر کتاب دیگری نقل محافل شده بود به اسم راز. تا مدت ها هر جا می رفتید عده ای را می دیدید که دارند از قانون جدیدی به نام قانون جذب حرف می زنند. قانون جذب می گفت اگر آرزویی را با ایمان کافی به جهان گسیل کنید و اگر چیزی را واقعاً بخواهید، کافی است جایی بنشینید تا سراغتان بیاید، بی هیچ تلاش خلاصی. صدا و سیما مستند جنجال برانگیزی را دوبله کرده بود که بر اساس این کتاب ساخته بودند و آدم ها مقابل دوربین می نشستند و طوری حرف می زدند که انگار بزرگ ترین اکتشاف بشر را نقل می کنند. راز به ۴۴ زبان ترجمه شد و بیش از ۲۱ میلیون نسخه در جهان فروش رفت. صنعت خودیاری در آمریکا صنعتی ۱۱ میلیارد دلاری است. آلکساندرا شوارتز در مطلبی با عنوان از این بهتر نخواهی شد تحلیلش از صنعت خودیاری را از یک دهۀ قبل و با کتاب راز نوشتۀ راندا برن آغاز می کند. راز شاهدی بود برای خوش بینی غارتگری که ویژگی سال های منتهی به بحران اقتصادی بود و همچنین نمایانگر و قهرمان بلامنازع دورۀ تفکر آرزومندانه. اما با فروپاشی اقتصاد جهانی و رشد و توسعۀ نوآوری های تکنولوژیک، رفته رفته آموزه های سفت و سخت خود به سازی جای تفکر آرزومندانه را گرفت. جریان خودبه سازی تأکید می کرد که کافی نیست آنچه دوست داریم باشیم را صرفاً تصور و آرزو کنیم، بلکه باید مرتب خودمان را با معیار های سنجشی که مرشدان جدید خودبه سازی عرضه می کنند ارزیابی کنیم و پس از آن دستورالعمل های مشخصی را به کار بندیم و دوباره روند پیشرفت کاری و شخصی مان را بدون توقف از سر بگیریم تا سریع تر و باهوش تر و خلاق تر باشیم. نتیجۀ یک دهه دستورالعمل های طاقت فرسای جریان خودبه سازی برای ساختن انسان هایی با کارایی و بهره وری بیشتر و حاکم شدن فرهنگ بازار آزاد بر تمامی عرصه های زندگیْ ظهور ژانر جدید ضدخودیاری یا ضد به سازی است که علاقه دارد با لحنی گستاخانه در برابر همۀ آن دستورالعمل ها مقاومت بکند. ژانر ضدخودیاری مانند عرصه های دیگرِ خودیاری از طیف متنوع و گسترده ای از نویسندگان تشکیل شده است، اما پیام محوری اش، با تسامح، این است: دیگر گوش سپردن به دستورات بی سروته برای پیشرفت و توسعۀ شخصی و توجه به تکالیف و وظایف بی انتهایی که از طرف جامعه یا دیگران بر ما تحمیل می شود کافی است. اکنون زمان آن رسیده است که محدودیت ها و ضعف هایمان را بپذیریم و خودمان باشیم. کتاب پرفروش ریچل هالیس که در ایران با عنوان خودت باش دختر و همچنین صورتت را بشور دخترجان منتشر شده است در زمرۀ این دسته از کتاب ها می گنجد. مطلب خودت باش و چندتایی دروغ بگو در پروندۀ این شماره به بررسی این کتاب و گفت وگو با مخاطبان آن اختصاص دارد. جریان خودت باش که آخرین منزلگاه جریان های خودیاری است از قضا همانی است که، به زعم بعضی، از دوران باستان موضوع بحث فلاسفه و حکما بوده است. اما فیلسوفان از خودشدن صحبت می کردند نه خودبودن، و آن را کاری شاق می دانستند که از طریق فرایندِ پرزحمت محاسبۀ نفس و خودشناسی حاصل می شود. لیا فینیگن در نوشتار خودت باش توصیۀ مزخرفی است می گوید بهترین نصیحت این است که کمتر خودت باش. کنایۀ او به انبوه کتاب هایی است که توصیۀ قدیمی خودشناسی را تبدیل به بازیچۀ امروزی خودیاری کرده اند؛ فینیگن مجموعه ای از تجربیات شخصی اش در تغییر رفتارهای ناشایست و زننده را با رویکردهای فلسفی می آمیزد و سراغ متفکران مهم امروزی می رود و از آن ها می خواهد توصیۀ دیگری به جای خودت باش بگویند. سوند برینکمن، استاد روان شناسی دانمارکی، در کتابی با عنوان محکم بایست: مقاومت در برابر هجمۀ خودبه سازی۵، که ترجمۀ آن به زودی از سوی انتشارات ترجمان به بازار خواهد آمد، پیشنهاد می کند که دربرابر هرگونه توصیه ای مقاومت کنیم و به جای خودبودن یا خودنبودن رویکردی سنجیده تر و باثبات تر در پیش بگیریم. کتاب برینکمن در مطالب من یک خدای کوچک هستم، خودیاری با چاشنی فحاشی و از این بهتر نخواهی شد از جنبه های مختلفی بررسی شده است. دیوید بروکس، نویسندۀ سرشناس آمریکایی، روزنامه نگار دیگری است که موضع مشابهی دارد. در مطلب اگر به دنبال شادی هستید، جست وجوی خوشبختی را کنار بگذارید با کتاب او که عنوانش کوه دوم، جست وجوی زندگی اخلاقی۶ است آشنا می شوید. بروکس در این کتاب زندگی انسان ها را به حرکت میان دو کوه تشبیه می کند: کوه اول جایی است که خود انسانی تعریف می شود و ماندن در این کوه ما را متمرکز بر روی موفقیت های شخصی مان می کند و بر لبۀ پرتگاه تصاویر موهوم از موفقیت قرار می دهد. سقوط از این کوه به زودی رخ می دهد و آدم ها را به سوی کوه دوم می کشاند، جایی که باید دیگران را دید و خود را کنار گذاشت. در این چند ماه، فرهنگ خودیاری یکی از دغدغه هایم بوده است، در ترجمان با همکارانم دربارۀ آن گفت وگو کردیم، اندک اندک مختصات آن را شناختیم و با حرف موافقان و مخالفانش آشنا شدیم؛ گاهی هم خودم را جای سیدرستروم و اسپایسر تصور کردم و حالا می بینم که با نقدهای برینکمن و بروکس همدلی دارم. راستش فکر می کنم خودت باش توصیۀ مزخرفی است، چه دختر باشی چه پسر. اما هنوز مطمئن نیستم به خواهر همسرم که چند روز پیش با شوق و ذوق کتاب ریچل هالیس را خریده است چه باید بگویم.پی نوشت ها: این مطلب سرمقالۀ مرتضی منتظری مقدم در دوازدهمین شمارۀ فصلنامۀ ترجمان علوم انسانی است و وب سایت ترجمان در تاریخ ۳ مهر ۱۳۹۸ آن را با عنوان اعتراف می کنم که یک کتاب خودیاری خواندم، و از آن خوشم آمد منتشر کرده است. مرتضی منتظری مقدم سردبیر سایت و فصلنامۀ ترجمان علوم انسانی است. [۱] The Emotional Mind: The Affective Roots of Culture and Cognition [۲] این عنوان برگرفته از عنوان هنر ظریف رهایی از دغدغه ها است که یکی دیگر از ترجمه های کتاب منسن در بازار ایران است. [۳] Desperately Seeking Self-Improvement: A Year Inside the Optimization Movement [۴] Help Me!: One Woman's Quest to Find Out If Self-Help Really Can Change Your Life [۵] Stand Firm: Resisting the Self-Improvement Craze [۶] The Second Mountain: The Quest for a Moral Life