ترجمان 30 فروردين 1394 ساعت 10:02 http://tarjomaan.com/interview/7195/ -------------------------------------------------- عنوان : فلسفه مشتی ایده‌های تهی است گفت‌وگو با پیتر آنگر، نویسندۀ کتاب «ایده‌های تهی» -------------------------------------------------- محور اصلی این گفت‌وگو کتاب اخیر پیترآنگر به نام «ایده‌های تهی» است. انتشار این گفت‌وگو واکنش‌های زیادی برانگیخت، از جمله کامنت‌هایی در پایگاه‌های اینترنتی و یادداشتی از خودِ آنگر. هر چند مصاحبه از جهت حجم و محتوا ویرایش شده است اما فضای گفتاری آن غلبه دارد؛ گاهی تعابیر غیررسمی و احیاناً ناملایم آن را هم باید با توجه به این ملاحظه فهمید. چه بسا به سبب شفاهی بودن، دقت سخنان آنگر کمتر از حد انتظار باشد. متن : مقدمه: فلسفه؛ یا درکش می کنی یا نه. مدافعان پرشور خودش را دارد، اما منتقدانش می گویند فلسفه بی ربط، بی ثمر و برج عاج نشین است. اینک جبهۀ منتقدانِ فلسفه می تواند توّابی از جبهۀ مقابل را هم آوازِ خودش ببیند: پیتر آنگر، استاد فلسفهٔ دانشگاه نیویورک، در آخرین کتابش، ایده های تهی: نقدی بر فلسفهٔ تحلیلی، در مقابل این رشته قد علَم کرده است. آنگر در طول دورهٔ کاری خود، آثار فراوانی در موضوعات مختلف فلسفی نوشته است و دو کتاب جهل: دفاعی از شکاکیت (۱۹۷۵) و زندگی سطح بالا و واگذاشتن دیگران به حال مرگ: توهم بیگناهی (۱۹۹۵) از جملۀ شناخته شده ترین آثارش هستند. ایده های تهی که نقدی آزاد و بی محابا به جریان غالب فلسفهٔ تحلیلی است، در امتداد سبک نوشتاری شاخص و برانگیزانندهٔ آنگر قرار دارد. من که سابقاً دانشجوی آنگر بودم، با او دربارهٔ ایده های تهی به گفت وگو نشستم. بحث های زیادی طرح شد، از نظراتش دربارهٔ ارزش فلسفه، ویتگنشتاین، برتراند راسل و دیوید لوئیس تا تفاوت فلسفه، بلوردرمانی و کتاب های خوددرمانی (پاسخ: چیز چندان مهمی نیست).تری کوارکز دیلی گریس بوی: سلام پیتر. برای شروع می شود کمی دربارۀ کتاب ایده های تهی توضیح بدهی و بگویی دربارۀ چیست؟ پیتر آنگر: فیلسوفان به سادگی ایده هایی می یابند، و با استفاده از آن ها، صرفاً با در نظر گرفتن نکاتی که از پیش دربارۀ جهان می دانسته اند، قصه های عمیقی می نویسند دربارۀ اینکه جهان چگونه است؛ قصه هایی که صادق، یا تقریباً صادق هستند. به طور خاص منظورم جهانِ چیزهایی است شامل خود فیلسوفان، و هرچیزی که به نحو زمانی-مکانی با آن ها مرتبط است، یا هر آنچه تأثیر علِّی بر این فیلسوفان یا چیزهای دیگر دارد. فیلسوف ها فکر می کنند می توانند قصه عمیقی در این باره بگویند که چگونه امورِ جهان این طور گرد هم آمده اند و فکر می کنند این قصه عمیق تر، روشنگرانه تر و جامع تر از آن است که هیچ دانشمندی بتواند بگوید. بنابراین فیلسوفان در نوشتن این قصه ها پیش می روند و تصور می کنند چیزهای جدید و جذابی دربارۀ اینکه جهان چگونه است می گویند؛ اما در واقع قصه هایشان یکسره توهم است. واقعاً برای آنکه دربارۀ جهان چیز تازه و جذابی بگویید باید حسابی با علم درگیر شوید. البته کار سختی است که چیز جدیدی بگویید، چون منظورم نکاتی است که بهره ای از عام بودن داشته باشند یا حتی جذاب باشند. اما فیلسوفان معدودی با علم درگیر می شوند یا لااقل عدۀ کم شماری خودشان را به این حوزه مربوط می کنند. گریس بوی: خب پس این به اصطلاح قصه های عمیق همان ایده های تهی، یا به تعبیر کتاب شما ایده های از حیثِ انضمامی تهی هستند. ایده هایی که ربطی به واقعیت انضمامی ندارند. پیتر آنگر: درست است. فیلسوفان در پی تعمیم های هستند که هیچ مثال نقض ممکنی نداشته باشد، حتی مثال های بسیار دور از ذهن. هیچ لازم نیست این نمونه های نقض، واقع گرایانه باشند. لذا چنین مثال هایی را نیز در نظر می گیرند. تقریباً همیشه این تعمیم ها ناموفق اند و همکارانشان مثال نقضی پیدا می کنند. وقتی پیشنهادی در این مرحله شکست نخورد، معلوم می شود بدیهی و بی اهمیت است. تقریباً همۀ آن ها از حیث تحلیلی درست اند، ولی فیلسوفان متوجه چنین نکته ای نیستند. در غالب موارد، پیشنهاد ها نادرست اند و مثال نقض دارند و مدام تغییر می کنند؛ تا اینکه بالاخره همه از آن موضوع خسته می شوند. آنگاه می روند سراغ موضوعی دیگر. اما اینطور نیست که اساساً چیزی اثبات شود، مگر اینکه امر بسیار بدیهی و بی اهمیتی باشد؛ چیزی هم رد نمی شود. بلکه بحث ها قدیمی می شوند و از مُد می افتند. اما چارچوب عمومی ای که این کار در قالبِ آن انجام می شود، ثابت مانده است. در حدی که می توانم بگویم، حدود هفتاد یا هشتاد سال است که در جریان غالب فلسفه انگلیسی زبان وضع این طور بوده است. گریس بوی: این توضیح من را به سؤال بعدی می کشاند. در ایده های تهی، حمله ات به چهره های پیشروی خاصی در متافیزیک خیلی... پیتر آنگر: فقط متافیزیک نیست، تقریباً همه چیز است. البته روی موضوعات مشخصی متمرکز شده ام. بیشتر موضوعات در متافیزیک است، اما گاهی هم معرفت شناسی و نمونه های شایانِ توجهی از فلسفه ذهن و فلسفه زبان؛ منظورم برون گرایی سمانتیک و این حرف و حدیث هاست. در واقع من زیاد به آن ها ورود نمی کنم، اما این ها همه به مهملاتی منتهی می شوند که اصطلاحاً به آن نظریه های ارجاع می گویند. نظریه های ارجاع هم مباحث چندان عمیقی نیستند و از این بحث می کنند که چطور افراد از واژه های مشخصی استفاده می کنند. بحث تحلیلی نیست، اما نسبتاً سطحی است. به نظرم همه این ها تنگ نظرانه یا بدیهی و بی اهمیت اند. کسانی که برای تحصیل در رشتۀ فلسفه ثبت نام می کنند به فکرشان هم نمی رسد که قرار است کارشان به بحث دربارۀ این چیزها ختم شود. دانشجویان می خواهند چیزی دربارۀ سرشت غاییِ واقعیت و نسبت خودشان با آن بیاموزند. اما وقتی فلسفه می ورزید، حتی امید هم ندارید به چیزی نزدیک شوید که پاسخی معقول و درست به این سؤالات بجا باشد. من به تعبیری، آنچه را ویتگنشتاین به ایجاز در پژوهش های فلسفی۱ گفته بود تفصیل می دهم. در دهه شصت، که کتاب تازه درآمده بود، دوبار آن را خواندم؛ آن موقع دانشجوی کار شناسی بودم. آن زمان به همه اش باور داشتم؛ یعنی خب، یک جورهایی باور داشتم. می دانستم، اما نمی خواستم بدانم، پس همین طور ادامه دادم. پژوهش های فلسفی اساساً می گوید در فلسفه ورزی قرار نیست چیزی بیابید. به چیزهایی بدیهی و بی اهمیت می رسید و توهم می کنید که در حال کار خاصی هستید، اما آنچه باید انجام دهید این است که از فلسفه ورزی دست بکشید و مشغول کاری ثمربخش تری شوید. گریس بوی: اما تو دست نکشیدی. پیتر آنگر: خودِ ویتگنشتاین هم دست نکشید. با شدت و حدت ادامه داد! چیزی که او را متوقف کرد سرطان لاعلاج بود. فقط سرطان این تأثیرِ مطلوب را داشت. البته سرطان هم پیامدهای نامطلوب خودش را داشت؛ منظورم این است که به زندگی اش پایان داد. (خنده) شاید ویتگنشتاین را بیش از هر فیلسوف قرن بیستمی دیگری، لااقل در جریان غالب فلسفه، ستوده اند. با این حال، هیچ کس به نتیجه گیریِ اصلی او توجه نمی کند: هنگام پرداختن به فلسفه، در واقع هیچ کار نمی کنید، باید متوقف اش کنید. اساس حرف او این بود که باید بکوشید برای جوان هایی که می خواهند فلسفه را شروع کنند نقش درمانی داشته باشید، آن ها را از این رشته دور کنید و آن ها را به سمت کاری مفید تر برانید. این تلاش بی حاصل و خودفریبانه بیش از این به دردی نمی خورد. پس به واقع کار من تفصیل بخشی از اندیشۀ ویتگنشتاین است. گریس بوی: فکر می کنی افراد به حرف تو گوش بدهند و دست از فلسفه ورزی بردارند؟ پیتر آنگر: نه، معلوم است که نه. همانطور که فکر نمی کنم آدم ها زندگی فعلیشان را متوقف کنند تا هر روز هزاران کودک اینطور بی جهت و بیهوده در آفریقا نمیرند. این وضع حدود یک قرنی ادامه خواهد یافت. گریس بوی: چرا فکر می کنی این همه آدم، این همه آدم بااستعداد، همه انرژی شان را صرف این سؤالات می کنند؟ پیتر آنگر: من روان شناس نیستم. تشخیصی ندارم. گریس بوی: به پرسش ناتمامم بازگردم: در ایده های تهی به چند اسمِ معدود اما بزرگ و محترم تاخته اید. دیوید لوئیس، هیلاری پاتنم، سول کریپکی، و غیره. گویی برنامه کتاب زمین زدنِ نظام مند و فصل به فصل این اسامی و ایده های بزرگ است. فکر می کنی مردم و سایر فیلسوف ها چه واکنشی به این حمله ها نشان دهند؟ پیتر آنگر: تصوری ندارم که مردم چطور واکنش نشان می دهند. تا الان کتاب را به آدم های زیادی نشان نداده ام. به دیوید چالمرز نشان دادم. کتاب را جدی گرفت و به نظر می رسید فکر می کند بیشترِ آن درست است. همچنین به تیم مادلین که نظراتش در آخرین بخش کتاب دیده می شوند. او فکر می کند تقریباً همه اش درست است و کتاب را جدی می گیرد. پیش از این هم تیم مادلین کار مشابهی را انجام داده است؛ لذا بیشتر اوقاتی که به فلسفه می پردازد، مشغول فیزیک نظری هم هست. بنابراین او این شانس را دارد که کاری انجام دهد که شبیه به ملغمه ای از فیزیک و فلسفه است. فلسفۀ محض نیست، نوعی فلسفه بلوغ یافته است. از مقوله ای نیست که مدعیات اش جوری باشد که هر سناریوی متصور و دور از ذهنی بتواند مثال نقض آن شمرده شود. یعنی اگر سناریو بیش از حد دور از ذهن باشد، دیگر ربطی به کار مادلین پیدا نمی کند. همان طور که در ایده های تهی می گویم، افراد نادری می توانند چنین کارهایی بکنند، آن هم در سطحی که تیم مادلین به آن مشغول است. شاید در هر مقطعی از زمان، فقط چهار یا پنج نفر در جهان. برای اینکه اینجور کارها جواب بدهد، شاید به پانزده نفرِ دیگر هم نیاز باشد؛ ولی به نوعی باید از این پانزده نفر کوتاه آمد. گریس بوی: پس حدس می زنم در قیاس با این بیست نفر، باقی ما فیلسوفان چشم انداز تاریک تری داریم. پیتر آنگر: کسانی که تربیت فلسفی زیادی داشته اند و ذهنشان مشی فلسفی دارد، می توانند در عرصه هایی که نیازی به نبوغ ریاضی ندارد ثمربخش باشند یا با مرزهایی از فیزیک نظری آشنا شوند. برای مثال، برخی جوانان در زبان شناسیِ تجربی مشارکت می کنند؛ و تعداد این دسته افراد باید صد ها برابر شود. در کتاب چیزی در این باره می گویم. آن ها می توانندبه جد در روان شناسی تجربی کمک کنند. گریس بوی: سخن از روان شناسی تجربی به میان آمد. متوجه شده ام یکی از کارهایی که اخیراً سعی کرده ای به آن بپردازی روان شناسی تجربی است. پیتر آنگر: بله، تازگی آن را شروع کرده ام. آزمایش های خاصی را طرح ریخته ایم تا اجرا کنیم. حتی بهترین روان شناسان وقتی به حوزه ای می رسند که به احکام ارزشی انسان پاسخ ها یا قضاوت های اخلاقی انسان- مربوط می شود افتضاح به بار می آورند. حتی روان شناسی به خوبیِ دنیل کاهنمن که یکی از بهترین هاست. احتمالاً او در زمره پنج-شش نفری است که در چهل سال اخیر بهترین بوده اند. از کارهایش که خبر داری؟ کاری انجام داده است در این باره که استدلال ورزی انسان از جهاتی عجیب است. کتاب پرفروش او، تفکر: تند و کند۲، پنج بخش دارد. وقتی کاهنمن به بخش پنجم می رسد و از قضاوت دربارۀ لذت و درد عمدتاً درد بحث می کند، کاملاً افتضاح به بار می آورد. برخی آزمایش هایی که انجام خواهم داد برای اصلاح این فضاست. من هم مثل هر کس دیگری که تربیت فلسفی داشته باشد می توانم به روان شناسی بپردازم؛ مثلاً دربارۀ اینکه به هنگام قضاوت در این باره که زندگی مطلوب چیست، چه وضعی در جریان است، یا حتی اینکه چقدر درد داشته ایم و اموری از این قبیل. در این حوزه، کار من می تواند از بهترین روانشناسانی که تربیت فلسفی نداشته اند، نظیر دنیل کاهنمن، بسیار بهتر باشد. شاید به این علت که من باهوش تر از او هستم. اما احتمالاً توضیحی بیش از این نیاز است. گریس بوی: اگر فیلسوفان در این امور بهتر باشند، فکر می کنی تربیت فلسفی نقشی در این برتری بازی می کند؟ پیتر آنگر: نمی دانم. یگانه راه برای دانستن پاسخ آزمودن گروهی از مردم است که تصادفی انتخاب شده اند. به آن ها صد هزار دلار پول می دهید، در تعلیم و تربیت آزادشان می گذارید، و به طور تصادفی برخی را بین دوره دکتری رایگان در فلسفه یا روان شناسی مخیر کنید و می ببینید چه اتفاقی می افتد. ممکن است آن ایده اولیه صرفاً اثر گزینش۳ باشد؛ یعنی شاید اساساً تربیت فلسفی ربطی به این قضیه نداشته باشد. صرفاً گمانه زنی است. همیشه می شود آزمایش کرد: اینکه آیا یکسره تأثیر گزینش است، یا در واقع تماماً اثر درمان۴ است یا ترکیبی از آن هاست؛ و در هر حالت، درصد این علت ها چقدر است. حدس من این است که حدود یک دهم آن را می شود با اثر درمان توضیح داد و نُه دهم صرفاً اثر گزینش است. حدس من اینطور است. بیشترِ آن اثر گزینش است. اثر درمانی بسیار اندک است، به سختی اهمیت دارد، اما شایان توجه است. گریس بوی: مایلم فکر کنم که در حقیقت تعلیم فلسفی در افزایش مهارت های تفکر انتقادی دانش جویان آنقدر ها هم بی فایده نیست. پیتر آنگر: می شود آن را سنجید؛ ربطی به این ندارد که تو مایلی چطور فکر کنی. حالا که این بحث پیش آمد، می دانی تفاوت اثر گزینش و اثر درمان چیست؟ گریس بوی: بله، می دانم. پیتر آنگر: این اصولی ترین معیار در علوم اجتماعی است و در بیست سال اخیر هم چنین بوده است. نباید این دو را خلط کرد. آن ها که در علوم اجتماعی تربیت شده اند کمتر و کمتر دچار این خلط می شوند، اما دیگرانی مثل تو همواره آن را تکرار می کنند. کسانی که می گویند مایلم فکر کنم... آه مایلم فکر کنم گذراندن دروس بیشتر در فلسفه فرد را در نوع خاصی از تفکر انتقادی تقویت می کند و حرف هایی از این دست. صرفاً حرف بی حساب است. باید آزمونی بر اساس نمونه های تصادفی داشته باشی، به آن ها که علاقه مندند مشوق بدهی. من در دوران کار شناسی هم به روان شناسی تجربی علاقه داشتم و هم به فلسفه. درس های زیادی هم در روان شناسی پاس کردم، بیش از آنکه برای فارغ التحصیلی تک رشته ای نیاز بود. اما فلسفه گریبانم را گرفت، متأسفانه. خب، البته نباید بگویم متأسفانه. اوقات خوشی داشتم. از فلسفه ورزی بسیار به من خوش گذشت. هیچ اکتشافی نداشتم؛ برخلاف یکی از همکلاسی هایم که سراغ روان شناسی تجربی رفت. اما من اوقات بهتری را سپری کردم. او بازنشسته شد در واقع وقتی تقریباً ۶۲ ساله بود به ریاست دانشگاه پنسیلوانیا۵ رسید و به بخش مدیریت رفت. قبل از آن هم دیگر از اکتشافات روان شناختی خسته شده بود. و وقتی ۶۸ یا ۷۰ سالش بود یکسره بازنشسته شد. اما هنوز به من حسابی خوش می گذرد و در ۷۲ سالگی با همین خرت و پرت ها می پلکم؛ و انتظار دارم تا ۸۰ سالگی همینطور باشد. تا آن موقع هم احتمالاً دیگر قادر به شنیدن، دیدن، تایپ کردن، یا کار دیگری نیستم. البته اگر تا آن موقع هنوز زیر خاک نرفته باشم که امیدوارم نرفته باشم. گریس بوی: بله، فلسفه سرگرم کننده است. این ممکن است خوب باشد یا بد. اما شاید به نظر بعضی ها ارزش عمده فلسفه صرفاً همین واقعیت باشد که فلسفه سرگرم کننده است. پیتر آنگر: البته که مایه سرگرمی است، فلسفه ورزی بسیار سرگرم کننده است. منطق متحیر می کند، زبان متحیر می کند، و همینطور باقی شاخه ها. در نظر بعضی مردم شطرنج سرگرم کننده است، اما گروه بیشتری از مردم بازی بریج۶ را سرگرم کننده می دانند، گروه دیگری هم ساختن یا حل جدول متقاطع لغات را. با این وصف، برای خیلی از مردم هم فلسفه ورزی سرگرم کننده است. با قید خاصی، می شود گفت فلسفه یکی از اَشکال لذت بخش ادبیات است؛ دست کم برای افرادی با آموزش ها و طبع خاص اینطور است. نکته اش این است که بخش معتنابهی از فلسفه به جای واژه، علائم خاصی دارد که آن را به شکل چیزی از مقوله علم، تقریباً مثل معادله، درمی آورند. ریاضیات، منطق نمادین، غیره و غیره. فیلسوفان این ها را در کارشان داخل می کنند و برای خودشان متصور می شوند که دارند کاری آآآآه، به شدت علمی۷ می کنند؛ کاری چنان مهم که مستلزم ریاضی بوده است. این ها باعث می شود برای من کمتر لذت بخش باشد. خواندن آن چیز ها را دوست ندارم. اما از این نوشته های بی مصرف و متظاهرانه که بگذریم، فلسفه نوعی لذت ادبی است فقط باید وقت بگذارند و آن را بیشتر باب طبع مردم کنند. برای مثال کتاب درک پارفیت، دلایل و اشخاص. این کتاب چهار بخش دارد. خواندن بخش نخست لذت بخش نیست، چون از نظریات متعددی بحث می کند و آن ها را با حروف برچسب می زند. نمی توانی متن را پی بگیری، در کنار متن به فهرست سوابق حروف۸ نیاز داری. اما سه بخش دیگر طور دیگری اند و خواندن آن ها فوق العاده لذت بخش است، لااقل برای بعضی کسانی که مقداری تربیت فلسفه ای داشته اند و طبع آن را دارند. متن شگرفی است، شگفت انگیز است. کتاب دلایل و اشخاص به شدت لذت بخش است. اما آیا پارفیت چیزی کشف کرده است؟ نه، هرگز. آیا بیان معتبر و جذاب تازه ای دربارۀ واقعیت انضمامی داشته است؟ نه، هرگز. اما ادبیات لذت بخشی برای افراد پرشماری است. گریس بوی: برگردیم به ایده های تهی. حدس می زنم فکر می کنی مردم باید به جای اینکه فکر کنند کار فیلسوف ها خیلی مهم یا عمیق است، با آن کنار بیایند و بس. پیتر آنگر: احتمالاً. نتیجه گیری ویتگنشتاین همین بود. البته من خودم را چیزی در مایه های یک نابغه شبه عرفانی (که برخی دربارۀ او قائل بودند) نمی دانم. من یک کودنِ۹ معمولی ام که از سر اتفاق در مقایسه با سایر فیلسوفانِ جریان غالب چشم انداز بیشتری دربارۀ امور دارم. و من از بیشتر آن ها باهوش ترم. معدودند همکارانی که از من باهوش ترند. اما، به استثناء تیم مادلین، همه یا چشم اندازی کمتر از من دارند، یا اساساً چشم اندازی ندارند. هیچ تصوری از این ندارند که چه می کنند، تصور محدود و مختصری از این دارند که مشغول چه کاری اند یا اساساً تصور مخدوشی از کاری که می کنند دارند. کیت فاین از آن کسانی است که باهوش تر از من اند. دفتر کارش درست کنار دفتر من است. در یکی از فصول ایده های تهی از او بحث می کنم. در اینکه تصوری از کاری که می کند ندارد عین ارسطو است؛ با این تفاوت که در روزگار ارسطو عذری بود: هیچ کس چیزی نمی دانست. اما امروزه این عذر بدتر از گناه است. گریس بوی: چرا یک دفعه الان تصمیم گرفتی ایده های تهی را بنویسی؟ پیتر آنگر: خب، یک دفعه نبود. این کتاب به مرور در ذهن من رشد کرد. همان موقع که مشغول نوشتن کتاب قبلی ام همه توانِ در جهان۱۰ بودم، در عین اینکه نمی خواستم کاملاً بدانم، آن را می دانستم. کتاب که تمام شد با خودم گفتم آنچه را طی آن سال ها ناخودآگاه، یا نیمه آگاه، در ذهنم حاضر می شد خواهم نوشت. منظورم از آن سال ها ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۵ بود که مشغول نوشتن همه توانِ در جهان بودم. پس این کتاب در ۱۹۹۸ شروع شده بود و الان در ۲۰۱۴ هستیم. فکر نمی کنم چندان یک دفعه باشد. البته نوشتن آن را در پاییز ۲۰۰۵ شروع کردم. از ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۵ جوانه می زد. آن موقع هم دربارۀ آن ایده هایی داشتم اما چیزی روی کاغذ نیاورده بودم. نوشتن آن شروع نشد تا اینکه شد نیمه دوم ۲۰۰۵. با این اوصاف، مربوط به چند وقت قبل است. گریس بوی: بسیار خوب. از این جهت پرسیدم که ایده های تهی در اواخر کار هایتان ظاهر شده است. امیدوارم از این گفته ناراحت نشوی. در واقع منظورم بهترین حالت ممکن آن است، احساس می کنم با این اثر اخیر همه کارهای سابق خود را خراب کرده ای. پیتر آنگر: مطمئناً بیشتر کار هایم را. اگر هزینه حرف هایم این است، خب باید هزینه اش را پرداخت. ببین، بگذار برگردیم به ویتگنشتاین. او هم دو دوره داشت. در دوره نخست تراکتاتوس را نوشت که در زمره پنج اثر کلاسیک فلسفه تحلیلی در قرن بیستم به حساب می آید. اما دوره دوم؛ همه اش خراب کردن تراکتاتوس. همه کارهایی که در جوانی کرده ام مهمل است. همین است. باید از نو آغاز کنم و الان می گویم انجام آن نوع کار ها شدنی نیست. نمی توانی از آن مقوله کارهایی که مردم فلسفه می دانند انجام دهی. نمی توانی، همین؛ آن کار هیچ به حساب نمی آید. وقتی فلسفه می ورزی، همه اش باد هواست، دمی است که به هوا می رود. ویتگنشتاین هم چنین نظری پیدا کرده بود. اما نتوانست این باد هوا را متوقف کند! برویم سراغ برتراند راسل. او از معدود فیسلوفانی است که جایزه نوبلِ ادبیات را برد. خب ادبیات است! راسل چند داستان کوتاه نوشت که آنقدری مورد پسندیده نشد آن ها را برای نوشته های فلسفی اش یا نوشته های اجتماعی شبه فلسفی اش نوشت. او دربارۀ طرفداری از صلح، زندگی مشترک پیش از ازدواج و این جور چیزها می نوشت. همینطور تعلیم و تربیتِ پیشرفت گرا. نقل قول زیر از کتاب کوچکی نوشته برتراند راسل در ۱۹۱۲ است که امروز هم به عنوان متن درسی استفاده می شود: کتاب کوچکی به نام مسائل فلسفه۱۱. اینجا راسل از ارزش فلسفه می گوید: پس خلاصۀ بحث دربارۀ فایده و ارزش۱۲ فلسفه این است که فلسفه را نباید به خیال رسیدن به پاسخ هایی صریح و قطعی به سؤالاتی که می پرسد مطالعه کرد، زیرا صحت و سقم این پاسخ ها را نمی توان به قطع معلوم کرد، بلکه باید آن را برای اطلاع از خود این مسائل بررسی نمود. زیرا این مسائل و مشکلات دایره مفاهیم ما را دربارۀ امور ممکن وسیع تر می کند و تخیل عقلانی ما را مایه می دهد و از یقین و اطمینانی جزمی که دریچه ذهن را به روی تفکرات نقدی و نظری می بندد جلوگیری می کند و از همه بالا تر، به واسطه خوض و تأمل در عظمت عالم، ذهن را نیز وسعت و عظمت می بخشد و آن را مستعد اتحاد با جهان می سازد و همین اتحاد است که خیر اعلی و غایت اقصا بشمار می رود۱۳. بخش دوم نوشتۀ راسل، بعد از از همه بالا تر، به نظر یکسره مهمل است. معنای این حرف های اعصاب خردکن چیست؟ نوعی مهملات عرفانی است، نه؟ این ها از یکی از دو بنیانگذاران منطق جدید است؛ کسی که در بنیان نهادن مبانی منطق نمادین و ریاضی فقط نسبت به گتلوب فرگه دوم است. بگذار برویم سراغ بخش اول، قبل از از همه بالا تر. راسل می گوید این سؤالات، و نه سوالاتی دربارۀ شیمی یا پرنده شناسی و غیره، فهم ما را از امکان گسترش می دهند. حتی به سختی می توانم بفهمم معنای این حرف چیست. اما در ادامه چیزهایی می گوید که فهم آن ها دشواری کمتری دارد، مثلاً اینکه فلسفه تخیل فکری شما را غنی می کند. کار دومی که من آن را متمایز می دانم این است که فلسفه اطمینان دگماتیک شما را کاهش می دهد. همانطور که پیش از این هم گفتم، این ها را می شود آزمود! اینکه این ها اثر درمان اند یا اثر گزینش. آزمون هایی برای تعیین سطح خلاقیت افراد یا میزان دگم بودنشان داریم. دانشجویان فلسفه را در انتها، روز بعد از فارغ التحصیلی بیازمایید. آن وقت می بینید که این حرف ها صادق اند یا نه. هیچ وقت برتراند راسل به خود زحمت این را هم نداد که فکر کند آیا این حرف ها را می توان به آزمون هایی برای افراد انسان مربوط دانست و اینکه چه آزمون هایی ممکن است مربوط باشند و قضیه از چه قرار است. این ها همه مهملات است، این مرد همیشه پر از مهملات بود. او به نظریه نسبیت می پردازد، اما فکر می کنی هیچ به آزمایش های روان شناختی مربوط به این باد هوایی که ایجاد می کند توجه دارد؟ هیچ وقت به آن ها فکر هم نکرد. گریس بوی: نکته دیگری هست که مایل باشی دربارۀ کتاب یا جز آن بگویی؟ پیتر آنگر: همانطور که گفتم، در فلسفه بسیار به من خوش گذشته است. خوشحالم که وارد این رشته شدم، چون اوقات خوشی داشتم. تا جایی که می دانم، من از سه نفری که باهوش ترین های کلاس ما بودند، خیلی فاصله نداشتم، اما جزو آن سه نفر نبودم. دو نفر از آن ها دانشمند فیزیک نظری شدند. سومی رفت سراغ فلسفه دیوید لوئیس؛ او با فاصله زیادی تأثیرگذار ترین فیلسوف در پنجاه سال اخیر بوده است. هیچ کس حتی به او نزدیک هم نمی شود. دیوید لوئیس هیچ گاه چیزی کشف نکرد. همه اش باد هوا بود! جز یک چیز دربارۀ چند-عالمی۱۴ و جهان های منزوی از یکدیگر - که باد هوا نبود بلکه گمانه زنی بی هزینه و رایگان بود. در این حد که یک هفته ای دربارۀ آن فکر کنی، خب، سرگرم کننده است. اما بیشتر از آن... کوتاه بیا! آن وقت او ۳۰ سال دنبال این قضیه بود. عقل از سرش پریده، هان؟ اما آدم خارق العاده ای است. گریس بوی: آن تحقیق دربارۀ ارجاع های فراگیر نخبگان را دیده ای، نه؟ پیتر آنگر: (پیتر از کامپیو تر شخصی خود به وبلاگ کیرین هیلی۱۵، استاد جامعه شناسی در دانشگاه دوک، متصل شد. دو مقاله ای که از این وبلاگ به آن ها ارجاع می شود یک شبکه هم استنادی۱۶ برای فلسفه و لوئیس و زنان اند.) در این تحقیق خطاهای زیادی هست، اما محور اصلی درست است. کار هیلی به این ترتیب است که چهار ژورنال فلسفی را که دارای بیشترین اعتبارند انتخاب کرده یعنی Philosophical Review، Journal of Philosophy، Nous، و Mind. او همه مقالات و مرورهای منتشرشده در این مجلات را طی ۲۰ سال (منتهی به ۲۰۱۳) گردآورده و بررسی کرده است که مطالب این مجلات به چه آثار ارجاع داده اند. بررسی کرده است که این مجلات بسیار بااعتبار که در صدر رشته خود هستند به چه آثاری ارجاع می دهند. خب چنین چیزی حاصل شد. می توان گفت طی بیست سال اخیر این چهار مجله تحت سیطره دو فیلسوف بوده اند: سول کریپکی و دیوید لوئیس. در ایده های تهی از هر دو به تفصیل بحث می کنم. می بینی که، دنبال طعمه کوچک نرفته ام. در نظر همه کسانی که به سطوح عالی فلسفه نزدیک اند، کریپکی و لوئیس بزرگ ترین و باهوش ترین هستند. همانطور که در نمودار زیر (برگرفته از یک شبکه هم استنادی برای فلسفه) دیده می شود، نامگذاری و ضرورت۱۷ از کریپکی و درباب کثرت جهان ها از لوئیس دو قلب دوقلوی این شبکه هم استنادی اند. نامگذاری و ضرورت ۱۸۰ استناد از نخبگان گرفته و کثرت ۱۳۱.(در اینجا آنگر از روی جدول نخست لوئیس و زنان می خواند) این جدولی از بیست اثری است که بیشترین تعداد استناد را داشته اند. البته به سبب حفظ برخی پیوند ها کمی بیش از بیست مورد ذکر شده. هیلی در این باره می گوید: طریقه معمولی که محققان بر حوزه کاری خود تأثیر می گذارند این است که کتاب یا مقاله ای بنویسند که همه بخواهند دربارۀ آن سخن بگویند. اثری که یا باید مستقیماً دربارۀ آن بحث کرد یا توضیح داد که چرا می شود از بحث تفصیلی دربارۀ آن پرهیز کرد. در هر صورت، باید به آن استناد کرد. البته به ندرت کسی در دوره کاری اش چنین چیزی می نویسد. عده قلیلی که چنین می کنند، معمولاً بیش از یک اثر که چنین تأثیری داشته باشد نمی نویسند. طبق این داده ها، نامگذاری و ضرورت به تنهایی تأثیرگذار ترین اثر است. فقط درباب کثرت جهان ها به آن نزدیک می شود (و فقط به همین دو کتاب بیش از ۱۰۰ استناد شده است). پس تأثیر کریپکی به طریق معمول است، غالباً به واسطه یک اثر. لوئیس اینگونه نیست. برای آنکه کسی در رشته اش مرکزیت پیدا کند نوشتن کتابی با تأثیر درباب کثرت جهان ها زیادی هم هست. با این حال اگر نظرمان فقط به کثرت معطوف شود، تأثیر لوئیس بر مباحث فلسفی مجلات در بیست ساله اخیر را به شدت دست کم گرفته ایم. نگاهی به بیست اثر پراستناد کنید. نامگذاری و ضرورت، واژه و شیء، دلایل و اشخاص، نظریه عدالت،۱۸ ذهن آگاه، و تنوع ارجاع همه کتاب های بسیار مهمی اند. این آثار تأثیری بسیار مهم و گاه سرنوشت ساز بر زیرشاخه های حوزه خود و حتی فرا تر از آن داشته اند. تیم ویلیامسون و دانلد دیویدسون هر کدام دو اثر در میان ۲۰ اثر اول دارند و از این جهت نامعمول اند. اما لوئیس شش اثر در میان بیست مورد اول دارد. در میان صد اثر اول، سیزده مورد از لوئیس است. در میان همه ۵۲۶ اثر بررسی شده که پایه نمودار هم استنادی اند سی و سه اثر از لوئیس است. و او در همه جای نمودار دیده می شود، نه اینکه فقط در زمینه اصلی خود، یعنی متافیزیک، باشد. وضع لوئیس چنین است دوم، پنجم، نهم، شانزدهم، هجدهم... هشتاد و دو... و کریپکی خلاف اوست. در قیاس با لوئیس او موش است! بعد از نامگذاری و ضرورت، اثر بعدی کریپکی در رتبه ۵۳ است و بعد به ۱۹۵ می آید و سپس ۳۲۴ و تمام. او چهار اثر در میان ۵۰۰ تا دارد. من چهار یا پنج اثر در ۵۰۰ تای اول دارم. (خنده) خب، چه اهمیت دارد. همه این ها مهمل اند، از جمله کارهای خودم. سپس کیلی نکته ای هم دربارۀ زنان در این آمار می گوید. در کل، نوزده اثر را زنان نوشته اند، یعنی ۳.۶ درصد. در قیاس، ۶.۳ درصد آثار از دیوید لوئیس است. پس فهمیدی اوضاع دیوید لوئیس چگونه است. خیلی شبیه است به نوام چامسکی در زبان شناسی آن مقام شامخ! هیچ وقت هم چیزی نگفته! جز همین حرف ها دربارۀ جهان های منزوی از یکدیگر. از آنکه بگذریم، یکسره تلاش برای رسیدن به جملاتی تحلیلی است. ۹۵ درصد تلاش ها ناموفق اند. می ماند ۵ درصد خب که چه؟ آن ها صرفاً جملاتی تحلیلی اند. باید همان ایام کار شناسی، در سال دوم که دیوید لوئیس هم با ما بود، بهتر از این می فهمیدم. ما پژوهش های فلسفی را دو بار کامل خواندیم و متن را با ماژیک زرد علامت می زدیم. می دانستیم، اما نمی خواستیم بدانیم. به باد هوا پرداختیم و کلی ورق سیاه کردیم. گریس بوی: قبل از جمع کردن گفت وگو، یک نکتۀ دیگر هم دارم. وقتی ایده های تهی را که می خواندم، به نظرم رسید این کتاب بیانی جزئی و دقیق از تلقی بسیاری از غیرفیلسوفان دربارۀ این رشته است. فکر می کنم خیلی از آن ها از این جهت کتاب را می ستایند. پیتر آنگر: در واقع همه غیرفیلسوف ها اینطور فکر می کنند. جز... کسانی مثل آنکه در هواپیما با دوستم جیمز ون کلیو (فیلسوفی در دانشگاه کالیفرنیای شمالی) همسفر شده بود. جیم خودش را فیلسوف معرفی کرده بود. طرف هم گفته بود: وای جداً؟ می شود به برخی جملات قصار خود اشاره کنید؟ (خنده) جملات قصار! گریس بوی: خیلی بامزه است. بعضی از دوستانم که با فلسفه آشنا نیستند می پرسند آیا در کلاس های تحصیلات تکمیلی فلسفه مدیتیشن را یاد گرفته ام و آیا بصیرت ی دارم که برای آن ها بیان کنم. پیتر آنگر: مخصوصاً کتابفروشی ها. بیشتر کتابفروشی ها قسمتی به نام متافیزیک دارند. همه آن بخش دربارۀ مدیتیشن و بلوردرمانی۱۹ و چیزهایی از شرق و... است. گریس بوی:اخیراً به ساحل دیتون در فلوریدا رفته بودم. آنجا فروشگاهی با تابلوی کتاب و متافیزیک۲۰ دیدم و هیجان زده شدم. فکر کردم فروشگاه کتب فلسفی است، وارد شدم. البته اشتباه فکر کرده بودم. نیمی از فروشگاه کتاب های بی ارزش بود و نیم دیگر سنگ های مربوط به بلوردرمانی و مجسمه های بودا. (خنده) همچنین توجه کرده ام در خیلی از کتابخانه ها کتاب های فلسفه میان کتاب های خوددرمانی۲۱ و انگیزشی و امثال آن ها پراکنده شده اند. کمی ناراحت کننده است. پیتر آنگر: چه چیز آن ناراحت کننده است؟ گریس بوی: خب به نظرم ناراحت کننده است که مردم فکر می کنند موضوع مطالعه فیلسوفان این قبیل مباحث است. پیتر آنگر: چرا ناراحت کننده است؟ مگر تصور آن ها ضرری دارد؟ گریس بوی: به نظرم اگر نسبت به آثار و کار خودت احساس افتخار کنی، از اینکه مردم تصور کاملاً اشتباهی از آن دارند ناراحت می شوی. اگر حرف های من درست باشد، هیچ امر خاصی در میان نیست که تصور اشتباه مردم از آن اهمیتی داشته باشد. پس به هر حال چندان جای افتخار هم ندارد؛ به همین ترتیب تصور اشتباه مردم دربارۀ آنچه در فلسفه جریان دارد خسران مهمی نیست! مردم فکر می کنند فلسفه آن دسته از امور نه چندان مهم۲۲ است، در حالی که این دسته از امور نه چندان مهم است. به نظرم این تفاوت ضرر خاصی ندارد.اطلاعات کتاب شناختی: آنگر، پیتر، ایده های تهی: نقدی به فلسفۀ تحلیلی، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۴ Unger, Peter. Empty ideas: A critique of analytic philosophy. Oxford University Press, 2014پی نوشت ها: * این مطلب در تاریخ ۱۶ ژوئن ۲۰۱۴ با عنوان Philosophy is a Bunch of Empty Ideas: Interview with Peter Unger در وبسایت تری کوارکز دیلی منتشر شده است. [۱] ترجمه فریدون فاطمی از این کتاب در ۱۳۸۰ از سوی نشر مرکز منتشر و باز آن چند بار بازچاپ شد. [۲] Thinking Fast and Slow [۳] Selection effect [۴] Treatment effect [۵] Penn [۶] Bridge. یکی از بازی هایی که با ورق انجام می شود. (مترجم) [۷] Scientifically [۸] در متن scorecard، به معنای کارت شمارش امتیاز، آمده است. منظور کارتی است که در آن سوابق امتیاز هر بازیکن را می نویسند تا جریان بازی از دست خارج نشود. (مترجم) [۹] Schlub [۱۰] All the Power in the World [۱۱] منوچهر بزرگمهر به سال ۱۳۴۷ Problems of Philosophy را با عنوان مسائل فلسفه ترجمه و شرکت سهامی انتشارات خوارزمی آن را منتشر کرد. چاپ دوم در ۱۳۵۲ و چاپ سوم در ۱۳۵۶ صورت گرفت. (مترجم) [۱۲] بزرگمهر فایده و ارزش را معادل value استفاده کرده؛ عنوان فصل را نیز به فایدهٔ فلسفه برگردانده است. (مترجم) [۱۳] این قطعه از ترجمهٔ منوچهر بزرگمهر (ص ۱۹۹) نقل شده است. [۱۴] تعبیر Plura-verse در مقابل uni-verse جعل شده است. (مترجم) [۱۵] Kieran Healy [۱۶] به میزانی که آثار بیشتری به دو منبع الف و ب در کنار هم استناد کنند، رابطه هم استنادی میان آن ها بیشتر است. (مترجم) [۱۷] در سال ۱۳۸۱، هرمس ترجمه کاوه لاجوردی از این کتاب را منتشر کرد. (مترجم) [۱۸] این کتاب از رالز دو ترجمه به فارسی دارد. نخست ترجمه محمدکمال سرویان و مرتضی بحرانی که در ۱۳۸۷ و توسط پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی و دیگری در ۱۳۹۳ به ترجمه مرتضی نوری از سوی نشر مرکز منتشر شد. (مترجم) [۱۹] از جمله شبه علم ها درمان با استفاده از سنگ و کریستال است که آن را crystal healing می نامند. (مترجم) [۲۰] Books and Metaphysics [۲۱] Self-help [۲۲] Nothing much