ترجمان 23 آبان 1394 ساعت 8:47 http://tarjomaan.com/barresi_ketab/7470/ -------------------------------------------------- عنوان : فرانسه: تصویری دل‌انگیز از مردمی روشن‌فکر بررسی کتاب «طرز فکر فرانسوی‌ها: تصویری دل‌انگیز از مردمی روشن‌فکر» نوشتۀ سودیر آزاریسین -------------------------------------------------- آزاریسین می‌نویسد: «بزرگ‌ترین ترس دوگول که همۀ عمرش را برای ازبین‌بردنش صرف کرد، این بود که بخت تاریخی ملت فرانسه خواهد خفت». همین، دلیل بزرگی بود تا دوگل اعتراف کند که «دروغ‌های روحیه‌بخش را به حقایق خفت‌بار» ترجیح می‌دهد. اما در پایان دهۀ ۱۹۸۰، دومی، یعنی‌‌ همان حقایق خفت‌بار، به پیروزی قاطع نزدیک می‌شد؛ چون افسانۀ فرانسوی‌ها به‌عنوان «ملتی مقاومت‌پیشه» سرانجام رنگ باخت. متن : نیو ریپابلیک طرز فکر فرانسوی ها: تصویری دل انگیز از مردمی روشن فکر۱، کتاب جدید و دایرةالمعارف گونۀ سودیر آزاریسین۲ دربارۀ تاریخ فکری و فرهنگی فرانسه است. بیشترِ شور و هیجان و ماجراجوییِ موجود در این کتاب، مربوط می شود به پیش از زمان حال. افسوس که برای یک فرانسه دوستِ نه چندان دوآتشه، سخت نیست که به این اندیشۀ زوال باورانه رو بیاورد: ملت بزرگ فرانسه در سال های اخیر جایگاه فرهنگی خود را از دست داده اند. در هیچ نقطه ای از افق کنونی این کشور، سیاست مداری مثل شارل دوگول یا متفکری بدیع با اعتبار جهانی و اهمیت معنوی همچون ژان پل سار تر دیده نمی شود که بتواند مردم این کشور را برانگیزد؛ چه رسد به مردم کشورهای دیگر. هنرمندی خط شکن و پیشگام در حد و اندازۀ مارسل دوشان تصورکردنی نیست. اکثر خوانندگان انگلیسی زبان حتی اسم پاتریک مودیانو، برندۀ جایزۀ نوبل ادبیِ سال ۲۰۱۴ را نیز نشنیده اند. در واقع، تنها صادرات ادبیِ فرانسه که در دو دهۀ گذشته پیوسته ترجمه شده است، آثار میشل ولبِکِ ترش روست که شاید شلخته پوش ترین مرد ادبی فرانسه باشد! اکنون بیش از یک سال می شود که او عادت کرده است در انظار عمومی، بدون دندان ظاهر شود! آزاریسین، مدرس علوم سیاسی در دانشگاه آکسفورد و زادۀ موریس است که نیمی از سال را در انگلیس و نیمی را در فرانسه می گذراند. او آخرین نمونۀ نمایش شکوه و عظمت فرانسه در صحنۀ جهانی را در نطق وزیر امور خارجۀ سابق این کشور، دومینیک دو ویلپَن می یابد. ویلپن این نطق را در فوریۀ ۲۰۰۳ در شورای امنیت سازمان ملل و پیش از حمله به عراق ایراد می کند. او که در اوقات فراغتش به شاعری مشغول می شود ، در آن نطق اعلام کرد: ما نگهبان نوعی ایده آلیم؛ نگهبان نوعی وجدان. مسئولیت سنگین و شرافت عظیمی که داریم، باید ما را وادارد تا خلع سلاحِ صلح آمیز را در اولویت قرار دهیم. این سخنرانی پرطمطراق که در سراسر جهان با استقبال گسترده ای روبه رو شد، از دیدگاه آزاریسین، چیزهایی را نمایش می داد که بی تردید همگی رنگ وبوی فرانسوی دارند: نوعی مردانگیِ اغواکننده و ذوق و حرارت بلاغی، توسل به دلیل و منطق، حس ابرازِ خِردی کهن با پشتوانۀ قرن ها تجربۀ تاریخی و البته غالباً دردناک و نیز خوش بینیِ اطمینان بخش بر پایۀ باور به برتری فرهنگی فرانسه. به همین دلیل آزاریسین بر این باور است که فرهنگ فرانسوی، وحدتی بنیادین داردکه طی بازتولید در طول نسل های متمادی از سبک های فکری و فروض پایه ایِ خاص، خود را نشان می دهد. دراین میان چهرۀ فراموش نشدنی، یعنی دکارت، فیلسوف قرن هفدهم را می بینیم: پرچم دار خردگراییِ جمهوری خواه که رویکرد قیاسی اش در متافیزیکِ دوگانه گرایی، می اندیشم؛ پس هستم، ذهنیت جمعی دنیای امروزی را به روش هایی ظریف و درعین حال روشن برمی انگیزد. می توان در دکارت تمام عادت های کلیشه ای ذهن فرانسوی را پیدا کرد: میل شدید به تفکر و تعمق روی تجربه گرایی، علاقه به تناقض، حرکت از جزء به کل و بالا تر از همه، وسواس در تقسیم بندی همه چیز به مقوله های دوگانه. کتاب طرز فکر فرانسوی ها مجموعه ای است از مقالات پربار که تقریباً به ترتیب تاریخی، رویداد ها و اندیشه های مهم را از دوران طلایی۳، تقریباً همان دورۀ پادشاهی لوئی چهاردهم، تا فتوحات انقلاب فرانسه و عصر روشنگری بررسی می کند. این مجموعه، دربرگیرندۀ دستاوردهای فکری و فرهنگیِ این دوره هاست: سال های پس از جنگ جهانی، اواسط قرن بیستم و اواخر دوران استعمارگرایی تا ژان مونه و تأسیس اتحادیۀ اروپا و در پایان، دوران معاصرِ همراه با بیگانه هراسی و افسردگی. دورۀ آخر، بازه ای منحصربه فرد است؛ چراکه در طیف سیاسی، مجموعه ای از رهبران ملیِ دلسردکننده و در میان نویسندگان خرد نیز افرادی چون اریک زمور و آلن فینکیلکروت۴ را شامل می شود. چنین نویسندگانی در خارج از کشور چندان شناخته شده نیستند. این دو بیشتر شبیه رساله نویسان سیاسی و مخالفت گرایان اغراق گویند. در بهترین حالت می توان گفت مقلد ویلیام باکلی جونیر۵ هستند که بیهوده در مقابل تاریخ ایستاده اند و فریاد ایست سر می دهند. این در حالی است که با نوستالژی، از بالندگی ها و شکوه گذشته حرف می زنند. همچنین از حملات فرهنگ جهانی با محوریت زبان انگلیسی و رقیق شدگیِ نژادی۶ در داخل در اثر مهاجرت مسلمان ها اظهار نگرانی می کنند. وقتی این روز ها اثری واقعاً متمایز به شهرت می رسد، معمولاً به رشته ای نسبتاً محدود و فنی مثل اقتصاد مربوط می شود؛ مثل کتاب سرمایه در قرن بیست ویکم۷، اثر توماس پیکتی که موفقیتی ناگهانی و چشمگیر کسب کرد. آزاریسین پاسخ کاملی به این پرسش نمی دهد که چه چیزی می تواند چنین زوال شتابناکی را توضیح دهد؛ ولی مجموعۀ جامعی از عوامل مؤثر را بررسی می کند. البته مهم تر از همه، ضربۀ ویرانگری است که آلمانی ها در طول جنگ جهانی دوم بر غرور ملی فرانسه وارد کردند. آمریکایی ها هم که در نقش خیّر نه تن ها نتوانستند کمکی کنند؛ بلکه اوضاع را بد تر کردند. آزاریسین می نویسد: بزرگ ترین ترس دوگول که همۀ عمرش را برای ازبین بردنش صرف کرد، این بود که بخت تاریخی ملت فرانسه خواهد خفت. همین، دلیل بزرگی بود تا آن مرد بزرگ اعتراف کند که دروغ های روحیه بخش را به حقایق خفت بار ترجیح می دهد. اما در پایان دهۀ ۱۹۸۰، دومی، یعنی همان حقایق خفت بار، به پیروزی قاطع نزدیک می شد؛ چون افسانۀ فرانسوی ها به عنوان ملتی مقاومت پیشه سرانجام رنگ باخت. اعضای رژیم ویشی۸ هم به اتهام جنایت علیه بشر تحت پیگرد قرار گرفتند؛ هرچند گستردگیِ همدردی با رژیم ویشی در میان چهره های سر شناس، از می تِران، رئیس جمهور وقت گرفته تا کوکو شانل۹ انکارکردنی نبود. در همین حال، سنگربندی مجددِ ایدئولوژیکیِ چپی ها و در پیِ آن، فروپاشی کمونیسم در اروپا نشانگر پایان دورۀ طولانی خوش بینیِ تاریخی بود که در دهۀ ۸۰ پدید آمده بود. این دوره به مثابۀ رؤیایی بود که پی درپی بین پیام آوران پیشرو، آموزگاران جمهوری خواه و فرجام شناسان مارکسیست، دست به دست شده بود. با برتری نظریه در بین دانشگاهیان، اندیشۀ فلسفیِ فرانسه خود را در خانه از نفس انداخته و به کرسی های ادبی در نیمکرۀ غربی، به ویژه در ایالات متحده دست برده بود. منظور از نظریه، ساختارگرایی و پساساختارگراییِ اندیشمندان گوناگونی بود همچون لوی استروس، بارت، لاکان و فوکو و در نهایت شالوده شکنیِ دِریدا. اگرچه برخی از این نظر ها خشک به نظر می رسند، آزاریسین استعداد تلخیص انبوه اطلاعات به صورت نثری گیرا و روشن را دارد. گذشته ازاین ها، کتاب مذکور کتابی است که به عنوان فرعی خود، یعنی تصویری دل انگیز از مردمی روشن فکر وفادار است. این کتاب می تواند به طرز کنایه داری طنزآمیز نیز باشد: از متن های مربوط به اتکای می تِران به یک طالع بین برای راهنمایی در تصمیم های مهمِ ژئوپلیتیک، مثل امضای پیمان ماستریخت۱۰ گرفته تا شادی فیلسوف فرانسوی، ایو روکات، از ساندویچ ژامبون و کافه ای که ساندویچ را در آن سرو می کردند، به عنوان نمونۀ عینی آزادی، برادری و برابری۱۱ آزاریسین در ادامه می گوید: فرانسه در کنار کرۀ شمالی احتمالاً یکی از معدود کشورهای دنیاست که بتوان در آن کتاب کوتاهی با عنوان باید به دولت عشق بورزیم۱۲ منتشر کرد. حرف آخر اینکه تاریخ روشن فکری فرانسه بسیار غنی است. لحظه های تاریخی، اندیشه ها و چهره های مهمِ بسیار زیادی برای انتخاب وجود دارند؛ اما جای تأسف دارد که هیچ کس به نویسندگانی والامقام و تأثیرگذار مثل مونتِین و کامو توجه چندانی نکرده است. به فرانسوی های نامتعارفی مثل فرانسواز ساگان۱۳ و بوریس ویان۱۴ نیز حتی اشاره ای نشده است. باوجوداین، در پایان، این حس قوی به ما دست می دهد که طرز فکر فرانسوی ها با طرز فکر ما متفاوت است و این خصوصیت را خیلی دوست داریم. اطلاعات کتاب شناختی: آزاریسین، سودیر، طرز فکر فرانسوی ها: تصویری دل انگیز از مردمی روشن فکر، بیسیک بوکز، ۲۰۱۵ Hazareesingh, Sudhir. How the French Think: An Affectionate Portrait of an Intellectual People. Basic Books, 2015پی نوشت ها: [۱] How the French Think: An Affectionate Portrait of an Intellectual People [۲] Sudhir Hazareesingh [۳] Grand Sicle [۴] Alain Finkielkraut [۵] William F. Buckley، Jr، روزنامه نگار و مجری تلویزیونی اهل آمریکا [۶] ethnic dilution [۷] Capital in the ۲۱st Century [۸] Vichy [۹] Coco Chanel، طراح مد پیشتاز و مؤسس شرکت معروف شانل [۱۰] Maastricht Treaty، نام غیررسمی پیمان اتحادیۀ اروپا [۱۱] libert، egalit et fraternit، شعار رسمی فرانسه [۱۲] We Must Love the State [۱۳] Franoise Sagan [۱۴] Boris Vian