رابطۀ زبان و تفسیرمان از جهان
بررسی کتاب «فریب زبان: چرا جهان در همهٔ زبانها یک شکل به نظر میرسد» نوشتۀ جان مکورتر
آیا این تالاب به رنگ آبی روشن است یا تیره؟ روسی زبانها بهترین پاسخ را به این سوال میدهند.
بهنظر وینستون چرچیل یکی از دلایل شکست ژاپن در نبرد میدوِی ماهیت دست و پاگیر زبان ژاپنی بود. ایدۀ نهفته در این ادعا که زبان سخن گفتن شیوۀ نگاه به جهان را شکل میدهد، همواره اغواکننده بوده است. الیور کام ضمن معرفی کتاب جذابِ مکهوتر، فریب زبان، ادعای او در نقد این ایدۀ وُورفی را بررسی میکند.
اطلاعات کتابشناختی
The Language Hoax
Why the world looks the same in any language
John H. McWhorter
Oxford University Press, 2014
اطلاعات کتابشناختی
The Language Hoax
Why the world looks the same in any language
John H. McWhorter
Oxford University Press, 2014
الیور کام، تایمز — وینستون چرچیل در کتابش جنگ جهانی دوم میگوید یکی از دلایل شکست مصیبتبار ژاپن در نبرد میدوِی ماهیت دست و پاگیر زبان ژاپنی بود. ایدهٔ نهفته در این ادعا که قایل به این است که زبان سخن گفتن شیوهٔ نگاهمان به جهان را شکل میدهد، نظری اغواکننده است. مکورتر 1 در کتاب موجز، قابل فهم و جذابِ خود، فریب زبان،2 با نگاهی به شواهد نتیجه میگیرد که این ایدهٔ رایج اشتباه است. استدلال او قانعکننده و کتابش، با وجود اختصار، زمینههای بسیاری را پوشش داده است. هر کسی که مجذوب زبان باشد از این کتاب میآموزد و لذت میبرد.
چنانکه مکورتر بیان میکند این تصور که نحوهٔ استفادهٔ از زبان شیوهٔ فهم ما از جهان را مشخص میکند شهوتانگیز است و در جایی که انتظارش را ندارید این نکته را درمییابید. دانیل هانان نمایندهٔ محافظهکار و منتقد یکپارچگی اتحادیهٔ اروپا اخیرا از تجربیاتش به عنوان نمایندهٔ پارلمان اروپا استدلال کرد که «ویژگیهایی ذاتی در زبان انگلیسی وجود دارد که از بیان ایدههای عملگرایانه، زمینی و تجربی جانبداری میکند.» او شواهدی برای این ادعای خود ارایه نمیکند و ظاهرا به عقیدهٔ او نیازی به شواهد نیست.
پژوهشگران زبان این ایده را به یاد بنیامین وورف، 3زبانشناس آمریکایی، «وورفیانیسم» مینامند. ایدهٔ وورفیانیسم بهطور فشرده در نوشتهٔ وورف در ۱۹۳۹ به این صورت آمده است: «ما عالم را در امتداد خطوط ارایه شدهٔ زبانهای مادری خویش تحلیل میکنیم.»
معنی این عبارت دقیقاً چیست؟ مکورتر مثال میزند که زبان روسی برای هر یک از رنگهای آبی ملایم و آبی تیره کلمهای جداگانه دارند. با این همه برای رنگ آبی کلمهای وجود ندارد. مکورتر میگوید: «در زبان روسی آسمان ومیوهٔ قرهقاط (blueberry) به رنگهای متفاوتی هستند.» آیا این تفاوتی در نحوهٔ دریافت روسیزبانها از رنگ آبی ایجاد میکند؟
بله، در واقع این تفاوت ایجاد میشود. آزمونهای روانشناختی نشان میدهد که روسی زبانها سریعتر از انگلیسی زبانها قادر به شناسایی اختلافات جزئی رنگها در طیف آبی هستند. اگرچه اختلاف در زمان پاسخگویی بین روسها و انگلیسیها به کمتر از یکدهم ثانیه میرسید.
مکهوتر بیان میکند که بر اساس همین مقدار کم از حقیقت است که این ابرنظریهٔ اشتباه بنا شده است. مکهوتر از کسانی است که از این ایده (ایدهٔ «دستور زبان جهانی» که بین همهٔ زبانها مشترک است) انتقاد میکند. این ایده با نام زبانشناس مشهور نوآم چامسکی توأم شده است. زبانها با یکدیگر تفاوت دارند. بعضی از آنها افعال با قاعده ندارند (ناواهو) 4 و برخی تعداد زیادی حتی صدها نوع صرف جنس دارند (ناسیوی در پاپوآ گینه نو) 5. هرچند این موضوع به معنی این نیست که آن زبان افکار را به خودی خود شکل میدهد.
تقریباً بیست سال پیش، استیون پینکر در فصلی از کتاب تاثیرگذارش غریزهٔ زبان از منظر علوم شناختی استدلال وورفی را درهم کوبید. مکورتر قضیهٔ مشابهی را عمیقتر و از نقطهنظر زبانشناسی گسترش میدهد. هدف او در نقد وورفیانیسم برخی کتابهای محبوب اخیر است. مثل کتاب آبگینهٔ زبان 6%
الیور کام (Oliver Kamm) نویسنده، روزنامهنگار و مفسر سیاسی بریتانیایی است. او در روزنامهی The Times بهعنوان نویسندهی سرمقاله و ستوننویس فعالیت میکند و بیشتر در زمینههای سیاست، زبان، و مسائل فرهنگی مینویسد.پیش از فعالیت در روزنامهنگاری، در حوزهی بانکداری و مشاورهی سرمایهگذاری کار میکرد.الیور کام نویسندهی کتابهایی مانند:“Accidence Will Happen: The Non-Pedantic Guide to English Usage” (راهنمای غیرمتعصبانهی کاربرد زبان انگلیسی)و “Mending the Mind: The Art and Science of Overcoming Clinical Depression” (ترمیم ذهن: هنر و علم غلبه بر افسردگی بالینی)است. او بهخاطر رویکرد روشنفکرانه، دقیق و گاه انتقادیاش نسبت به سیاست و زبان، در رسانههای بریتانیا چهرهای شناختهشده است.
