هانتینگتون در گور لبخند می‌زند

نیلز گیلمن، فارن پالیسی—  در آستانۀ یک دگرگونی در روابط بین‌الملل هستیم که به ‌اندازۀ سال‌های ۱۹۱۹، ۱۹۴۵ یا ۱۹۸۹ مهم است. همچون برهه‌های پیشین، پایان نظم بین‌المللی لیبرال لحظه‌ای آکنده از امید و هراس است، زیرا قطعیت‌های کهنه، چه خوب و چه بد، رنگ می‌بازند. هژمونی‌ای که پس از جنگ سرد و در دهۀ ۱۹۹۰ پدید آمد بر پایهٔ چند اصل اساسی استوار بود: الف، مرزهای بین‌المللی نباید با زور تغییر کنند؛ ب، اصل حاکمیت ملی همچنان معتبر است، مگر در صورت وقوع نقض شدید حقوق بشر؛ ج، همۀ کشورها باید به ادغام اقتصادی و مالی جهانی روی آورند، زیرا تجارت آزاد و منصفانه به سود همگان خواهد بود؛ و د، اختلاف‌ها میان کشورها باید از طریق مذاکرات حقوقی در نهادهای چندجانبه حل‌وفصل شود. البته هر یک از این اصول در پانزده سال اخیر به شکلی به چالش کشیده شده‌اند، اما آنچه تیر خلاص را زد چرخش خود ایالات‌متحده بود، کشوری که در دهه‌های اخیر مدعی دفاع از این اصول بود، اما اکنون همۀ آن‌ها را رد می‌کند. همان‌طور که ناتان گاردلز گفت، در دورۀ دوم ریاست‌جمهوری ترامپ، آمریکا خود به اصلی‌ترین قدرت تجدیدنظرطلب در جهان تبدیل شده است.

در شرایطی که نظم پیشین در حال احتضار است، پرسش اصلی این است که نظم نوپدید چه ویژگی‌هایی خواهد داشت. فارغ از نامی که در آینده بر این نظم نهاده خواهد شد، ویژگی‌های آن مشخص است: اقتصاد بین‌الملل به طور کامل به معاملات وابسته خواهد بود؛ سیاست قدرتی به سبک توسیدید جریان خواهد داشت که در آن «قدرتمند هر آنچه می‌خواهد انجام می‌دهد و ضعیف هر آنچه باید را تحمل می‌کند»؛ و هویت‌گرایی پرشوری حول «دولت‌های تمدنی» شکل خواهد گرفت. این ویژگی‌ها بر بستری بسیار متوازن‌تر از دوران پس از سقوط دیوار برلین شکل خواهند گرفت، زمانی که چارلز کراتامر از «لحظۀ تک‌قطبی» سخن گفت و هوبر ودرین، وزیر خارجۀ وقت فرانسه، آمریکا را «ابرقدرتی بی‌همتا» خواند.

در دهۀ ۱۹۹۰، برجسته‌ترین منازعهٔ فکری در روابط بین‌الملل میان مقالۀ «پایان تاریخ» فرانسیس فوکویاما و «برخورد تمدن‌ها»ی ساموئل هانتینگتون بود. فوکویاما اذعان داشت که «پایان تاریخ» نه توصیفی از وضعیت عینی جهان، بلکه استدلالی هنجاری در دفاع از برتری نهادهای دمکراسی لیبرال است. لیبرال‌ها در آن زمان این تصویر آرمانی را سزاوار حمایت دیدند. هانتینگتون نیز معتقد بود که مرزبندی‌های دوران جنگ سرد دیگر اعتبار ندارند. اما، برخلاف خوش‌بینی لیبرالی فوکویاما به صلحی دائمی میان دولت‌های همسو با دمکراسی و سرمایه‌داری مدیریت‌شده، هانتینگتون آینده را درگیر منازعاتی مداوم بر مبنای گسل‌های تمدنی می‌دید. هانتینگتون با الهام از توینبی، مورخ بریتانیایی، بازیگران اصلی ژئوپلیتیک را «تمدن‌ها» می‌دانست: «هویت تمدنی در آینده اهمیتی روزافزون خواهد یافت، و تعاملات میان تمدن‌های بزرگ شکل‌دهندۀ ساختار جهانی خواهد بود: تمدن‌های غربی، کنفوسیوسی، ژاپنی، اسلامی، هندو، اسلاو-ارتدوکس، آمریکای لاتین، و شاید آفریقایی. مهم‌ترین درگیری‌های آینده در امتداد خطوط فرهنگی میان این تمدن‌ها رخ خواهند داد».

فوکویاما هشدار می‌داد که بهای صلح دائمیْ ملالی فناورانه خواهد بود، عصری که «شجاعت، خیال‌پردازی و آرمان‌گرایی» جای خود را «محاسبات اقتصادی، حل مشکلات فنی، دغدغه‌های زیست‌محیطی و ارضای نیازهای پیچیدۀ مصرف‌کنندگان» می‌دهند. به‌زعم او قرون ملال‌انگیز پیش رو، برای انسان‌هایی که در جهانی بی‌افتخار به‌دنبال هویت خود هستند، بحرانی معنایی به بار خواهد آورد. اما هانتینگتون معتقد بود که هویت‌های گروهی، بر پایۀ تمایزهای فرهنگی، ماندگارند و با فروکش‌کردن ایدئولوژی‌های جهان‌شمولِ عصر جنگ سرد برجسته‌تر نیز خواهند شد. او از تعادلی نامتعین سخن گفت که در آن «دولت‌های محوری» قدرت و نفوذشان را در «مناطق تحت سلطۀ فرهنگی و تمدنی خود» حفظ می‌کنند. از یک سو، این «برخورد تمدن‌ها» می‌تواند تهدیدی بزرگ برای صلح جهانی باشد، چراکه تأکید بر تفاوت‌های فرهنگیِ غیرقابل‌رفع ممکن است بذر خصومتی بی‌پایان را بکارد. از سوی دیگر تا زمانی که کشورها، در این نظم نو، از تحمیل نظام فرهنگیِ خود بر تمدن‌های دیگر بپرهیزند «نظم جهانی مبتنی بر تمدن‌ها مطمئن‌ترین راه جلوگیری از جنگ جهانی خواهد بود».

در یکی‌دو دهه پس از جنگ سرد، نظم بین‌المللی بیشتر در چارچوب هنجاری فوکویاما عمل می‌کرد. از اواسط دهۀ ۱۹۹۰ تا اواسط ۲۰۱۰ رهبران کشورها، هرچند گاه با اکراه، قواعد «نظم بین‌المللی لیبرال» را رعایت می‌کردند. اروپا کوشید خود را در ساختارهای اداری اتحادیۀ اروپا ادغام کند. منازعات تجاری به سازمان تجارت جهانی ارجاع می‌شد. جنایتکاران جنگی، اگرچه گاه با تأخیر، به دادگاه‌های بین‌المللی سپرده می‌شدند. وقتی آمریکا دست به جنگ می‌زد می‌کوشید مشروعیت حقوقی آن را از نهادهایی چون سازمان ملل یا ناتو کسب کند. حتی روسیه -بازندۀ اصلی نظم پساجنگ سرد و، درنتیجه، بزر‌گ‌ترین قدرت مخالف- در رفتار خود با نظم جدید مماشات می‌کرد.

از منظری فوکویامایی (یا به‌عبارتی هگلی)، هر عصر بذرهای عصرِ پس از خود را در دل دارد. از اوایل دهۀ ۲۰۱۰، شکاف‌های نظم هنجاریِ پسا‌تاریخی آشکار شد. قدرت‌های نوظهوری که خود را با زبان تمدنیِ هانتینگتون معرفی می‌کردند، به‌صراحت، ارزش‌های ظاهراً جهان‌شمولِ نظم لیبرال را به چالش کشیدند. اگر در دهۀ ۱۹۹۰ برخی کشورهای کوچک آسیایی مانند سنگاپور و مالزی از «ارزش‌های آسیایی» سخن می‌گفتند، از ۲۰۱۴ به بعد، پوتین و شی آشکارا روسیه و چین را تمدن‌هایی با ارزش‌های ناسازگار با دمکراسی‌های غربی توصیف کردند. امروز که به سال ۲۰۱۴ می‌نگریم، آن را نقطۀ چرخشی تعیین‌کننده در مسیر سیاست جهانی می‌بینیم. الحاق رسمی شبه‌جزیرۀ کریمه به روسیه نقض آشکار یکی از ارکان نظم لیبرال بود. پوتین این اقدام را با ارجاع به مفهوم «جهان روسی» توجیه کرد. در هند نیز پیروزی نرندرا مودی با ایدئولوژی «هندوتوا» همراه بود که هند را تمدنی مبتنی بر دین هندو معرفی می‌کرد. در همین سال، شی جین‌پینگ نیز آشکارا نشان داد که دیگر نمی‌خواهد مواضعش دربارۀ اصلاحات لیبرال را مبهم و نامشخص نگه دارد. درنتیجه، رؤیای فوکویاما پایان یافت.

از این منظر، ربع قرن اخیر را باید دوران تحقق پیش‌بینی هانتینگتون دانست. او درواقع نه تحلیلی نادرست، بلکه پیش‌بینی‌ای زودهنگام ارائه داده بود. اگر از دید خوش‌بینانۀ لیبرال‌های اواخر دهۀ ۹۰ به قضایا نگاه کنیم، اکنون را می‌توان «انتقام هانتینگتون» نامید: رؤیای اجماع جهانی بر سر دمکراسی لیبرال و سرمایه‌داری فنی به پایان رسیده و پیروان نظریۀ برخورد تمدن‌ها، از مسکو و پکن تا دهلی، استانبول، و حتی واشنگتن، یکی‌یکی به صحنه آمده‌اند. در این نظم تازه، نه نجابت و انضباط، که جسارت و زور، معیار موفقیت خواهد بود. گمانم هانتینگتون اکنون در گور لبخند می‌زند.