نوشتار

ژیل دلوز؛ رویدادِ زندگی

آیا چیزی دربارۀ دلوز هست که هنوز ناگفته باقی مانده باشد؟

ژیل دلوز؛ رویدادِ زندگی

دلوز امروزه چهره‌ای یکتا در تاریخ اندیشه است. کتاب‌ها و مقالاتی که دربارۀ او نوشته‌اند، بی‌شمار است. اما آیا ما به نقطۀ اشباع نرسیده‌ایم؟ دیگر چیزی در افکار دلوز مانده است که پیش‌ازاین نگفته باشیم؟ یکی از استادان جامعه‌شناسی و سیاست در دانشگاه بریستول، معتقد است وضعِ مطالعات دلوزی امروزه شاید شبیهِ چیزی باشد که دلوز در یکی از آخرین نوشته‌هایش مطرح کرده است: «تحلیل‌رفتگی» یعنی همان‌جایی که می‌تواند نقطۀ آغاز تازه‌ای باشد.

Gilles Deleuze: The Event of Life

براد اوانز، لس‌آنجلس ریویو آو بوکس — بیست سال پس از خودکشی فیلسوف فرانسوی، ژیل دلوز، چگونه می‌توانیم دربارۀ مرگ او سخن بگوییم؟ یا جور دیگری بگویم، اگر مرگ هر کس صرفاً رویدادی شخصی در سیر زمان باشد، اگر مرگِ شخص صرفاً پایانِ گریزناپذیرِ زمانِ محدودِ زندگیِ ما روی زمین باشد، آنوقت چطور باید از زندگیِ ژیل دلوز، و تأثیر او در تفکر، از زمان مرگش تا امروزه سخن بگوییم و محوریت او در مقامِ چهره‌ای یکتا در تاریخ اندیشه دریابیم؟ وسوسه می‌شوم که تیزتر بتازم. امروز چه چیزی برای گفتن دربارۀ دلوز داریم که پیش از این بارها و بارها گفته نشده باشد؟

دلوز در آثارِ خود گفته بود که یگانه هدفِ فلسفه آن است که «شایستۀ رویداد شود». این مدعا پرسشی را برمی‌انگیزد: آیا کسی می‌تواند فلسفه و دیدگاهِ سیاسی‌ای داشته باشد که با وضعیتِ رویداد مناسبت داشته باشد؟ نزد دلوز رویداد گسستی است در پیوستگیِ تجربه‌های تاریخیِ فرد. رویداد بنا به تعریف امری است بی‌زمان. رویداد زمانِ «بی‌چفت‌وبست» است. از این چشم‌انداز، رویداد هیچ نقطۀ آغازِ روشن و قطعی و هیچ پایانِ مشخصی ندارد. گرچه برخی ممکن است ادعا کنند که اهمیت یک رویداد را باید به لحاظِ کمی سنجید (به‌عنوانِ مثال، از این طریق که چند نفر تحتِ تأثیرِ آن رویداد قرار گرفته‌اند) ولی در کنار توجه به معیارهای کمی، نباید اهمیتِ شاخص‌های کیفی را نیز نادیده گرفت. تأثیر رویدادِ آثارِ دلوز چه بود؟ بسیاری تحت تأثیرِ آن قرار گرفتند. اما تکینگیِ افکار او در چیست؟ آیا آثار او هنوز طنینی دارد؟ چگونه؟

یکی از پرنفوذترین ایده‌های دلوز این است که مقاومت «کنشی خلاقانه» است. دلوز اصرار داشت که وقتی قدرت زندگی را ابژۀ خویش قرار می‌دهد، چنانچه امروز چنین است، مقاومت در برابرِ قدرت با قرارگرفتن در جبهۀ زندگیِ خلاقانه علیه قدرت صف‌آرایی می‌کند. برای کسانی که مقاومت می‌کنند «زندگی به‌مثابه ابژۀ سیاسی، به معنای چهره‌به‌چهره شدن با ارزش‌ها و پشت‌کردن به سیستمی است که کمر به کنترلِ ما بسته است». زندگی بدین‌ترتیب به «زندگیِ خلاقانه برای مقاومت» بدل می‌شود. زندگی‌کردنی خلاقانه، حتی پس از آن که فرد می‌میرد. اما چه نوعی از زندگی، و چه سبکی از خلاقیت یا مقاومت؟

دلوز در متنی کوتاه با عنوان تحلیل رفته۱ توضیح می‌دهد که چطور تحلیل‌رفتگی به نحوی بنیادین چیزی متفاوت از خستگی است. دلوز با ارجاع به شخصیت‌هایی که در آثار ساموئل بکت، استدلال می‌کند که تحلیل‌رفتگی به زوال امکان‌ها ارجاع دارد و وقتی رخ می‌دهد که تمامِ امکان‌ها در وضعیتِ بخصوصی بسته می‌شود. ولی برای چنین شرایطی نباید سوگواری کرد. تحلیل‌رفتگی وضعی است که برای خلقِ سوژه‌ای جدید ضروری است. تنها در شرایطی که تمامی امکانات موجود تحلیل می‌روند، خلقِ چیزی اساساً تازه ممکن می‌شود. بدین‌ترتیب، به نظر می‌رسد که زندگیِ خلاقانه و مقاومت فقط از طریق تحلیل‌رفتگی ممکن می‌شود.

بی‌شک تحلیل‌رفتگی می‌تواند به شکست نیز منتهی شود. ممکن است در همان‌حالی که زندگی‌هایمان به سیستم‌های حمایتگرِ زندگی وابسته‌اند، در پندار و توهمِ آزادی غوطه‌ور باشیم. سیستم‌هایی که وجودِ ما را تفسیر می‌کنند و ما را تا نقطۀ مرگ زنده نگاه می‌دارند (قدرتِ زندگی که پیش از این بدان اشاره شد). این چیزی است که می‌توان آن را راجع به برخی از مشخصه‌های دلوزپژوهی امروزی نیز گفت. با گذشتِ زمان ممکن است دریابیم که این ایده و تشخیص که تمامی امکانات آثارِ دلوز تحلیل رفته‌اند غلط بوده است و دروغی در آن نهفته است، بااین‌حال اینکه احساس کنیم دلوز و دلوزی‌ها تحلیل رفته‌اند، ممکن است در مجموع چیز بدی نباشد. چنین احساسی چه‌بسا بدین معنا باشد که دوباره می‌توان به آثارِ دلوز بازگشت، اما این بار از زاویه‌ای تازه. امکانات احتمال دارد در تصویری از جهان که ما برای خود خلق کرده‌ایم، تحلیل‌رفته به نظر برسند اما قابلیتِ دیگرگون اندیشیدن همواره گشوده باقی می‌ماند. تصاویر-افکارِ دیگری باقی است که هنوز ممکن‌اند.

نظر به همین ایدۀ یکتا، دلیلی خوب و مکفی برای گرامیداشتِ زندگی دلوز در دست ماست: مقاومتِ زندگیِ تحلیل‌رفتۀ او.


پی‌نوشت‌:
• این مطلب را براد اوانز نوشته است و در تاریخ ۸ نوامبر ۲۰۱۵ با عنوان «Gilles Deleuze: The Event of Life» در وب‌‌سایت لس‌آنجلس ریویو آو بوکس منتشر شده است. وب‌سایت ترجمان در تاریخ ۳۰ تیر ۱۳۹۵ این مطلب را با عنوان «ژیل دلوز؛ رویدادِ زندگی» و با ترجمۀ میلاد محمدی منتشر کرده است.
•• براد اوانز (Brad Evans) نویسنده است و از جملۀ آثارش می‌توان اشاره کرد به آیندۀ یک بار مصرف: جذابیت خشونت در عصر مضحکه (Disposable Futures: The Seduction of Violence in the Age of Spectacle) که آن را با همراهی هنری ژیرو نوشته و در سال ۲۰۱۵ منتشر کرده است. اثر مشهور دیگر اوانز زندگی انعطاف‌پذیر: هنر خطرناک زیستن (Resilient Life: The Art of Living Dangerously) است که با همکاری جولیان رید نوشته شده و در سال ۲۰۱۳ منتشر شده است.

[۱] The Exhausted

مرتبط

آیا مخترع چت جی‌پی‌تی می‌داند دارد چه‌کار می‌کند؟

آیا مخترع چت جی‌پی‌تی می‌داند دارد چه‌کار می‌کند؟

تلاش بلندپروازانه، نبوغ‌آمیز و هولناکِ مدیرعامل اُپن‌ای‌آی برای تولید گونۀ جدیدی از هوش

هوش مصنوعی احمق است، اما به‌شکلی قانع‌کننده

هوش مصنوعی احمق است، اما به‌شکلی قانع‌کننده

هوش مصنوعی به شکل فعلی‌اش بیشتر کلیشه است تا خلاق، و بیشتر مبتذل است تا پیشرو

آیا انسان «ارادهٔ آزاد» دارد؟

آیا انسان «ارادهٔ آزاد» دارد؟

برخی معتقدند فقدان ارادۀ آزاد به معنیِ افتادن در دام بی‌اخلاقی است

شما طوطی نيستيد، چت‌جی‌پی‌تی هم انسان نيست

شما طوطی نيستيد، چت‌جی‌پی‌تی هم انسان نيست

زبان‌شناسی به نام امیلی بِندِر نگران از میان رفتن مرزها میان انسان‌ها و ربات‌هاست

خبرنامه را از دست ندهید

نظرات

برای درج نظر ابتدا وارد شوید و یا ثبت نام کنید

گروهی از نویسندگان

ترجمه میثم غلامی و همکاران

گروهی از نویسندگان

ترجمه احمد عسگری و همکاران

امیلی تامس

ترجمه ایمان خدافرد

سافی باکال

ترجمه مینا مزرعه فراهانی

پاملا دراکرمن

ترجمه مریم خوشحال‌پور

جف کرایسلر, دن آریلی

ترجمه بابک حافظی

دنیل تی. ویلینگهام

ترجمه سید امیرحسین میرابوطالبی

لیا اوپی

ترجمه علیرضا شفیعی نسب

دیوید گرِیبر

ترجمه علیرضا شفیعی نسب

جو موران

ترجمه علیرضا شفیعی نسب

لی برِیوِر

ترجمه مهدی کیانی

آلبرتو منگوئل

ترجمه عرفان قادری

d

خرید اشتراک چهار شمارۀ مجلۀ ترجمان

تخفیف+ارسال رایگان+چهار کتاب الکترونیک رایگان (کلیک کنید)

آیا می خواهید از جدیدترین مطالب ترجمان آگاه شوید؟

بله فعلا خیر 0