ماسکیسم چیست؟

کوری دُکترو، پلورالیستیک— کتاب ماسکیسم: راهنمایی برای سرگشتگان ¹ نوشتۀ کوئین اسلوبودیان و بن تارنوف می‌کوشد ایدئولوژی‌ای را توصیف کند که به ظهور ایلان ماسک انجامیده، نیروهای اجتماعی‌ای که منجر به آن شده‌اند را بررسی کند و آیندۀ هولناکی را شرح دهد که این ایدئولوژی در پی تحقق آن است.

نکتۀ آغازین کتاب این است که «ماسکیسم» صرفاً چیزهایی که ماسک می‌گوید، باور دارد یا انجام می‌دهد نیست. ماسکیسم ایدئولوژی‌ای است که پیرامون او شکل گرفته، از کسانی که تحت تأثیرش هستند تا کسانی که خودِ او دنبال می‌کند. همان‌گونه که هنری فورد نه «فوردیسم» را تعریف کرد و نه دقیقاً مطابق آن عمل می‌کرد، «ماسکیسم» نیز هرچند حول محور ایلان ماسک می‌گردد، اما ساختۀ او نیست.

پس ماسکیسم چیست؟ برای پاسخ به این پرسش، نویسندگان عوامل و تأثیراتی را برمی‌شمارند که خودِ ماسک را پدید آورده‌اند. یکی از ‌آن‌ها نظام آپارتاید است، با اقتدارگراییِ ظاهراً «عقلانی» و تکنوکراتیکش که آمیزه‌ای بود از زندگی مرفه و سرشار از امکانات برای سفیدپوستان مهاجر، نظارت خشن و خشونت دولتی برای اکثریت سیاه‌پوست، و کنترل فاشیستیِ گفتار برای همگان و خدمت اجباری نظامی که جوانان هم‌نسل ماسک را برای سرکوب خیزش‌های آزادی‌خواهانه فرامی‌خواند.

اوج دوران آپارتاید هم‌زمان بود با اوج‌گیری رایانه‌های شخصی، دوره‌ای که رایانه‌ها و سپس مودم‌ها ارزان‌تر و قدرتمندتر می‌شدند و به سرعت گسترش می‌یافتند. این تحول به ماسک جوان امکان داد تا به جهانی فراتر از حباب فاشیستی آفریقای جنوبی دسترسی پیدا کند و جاه‌طلبی‌های جهانی پیدا کند. نزدیک‌تر که بیاییم، خانوادۀ ماسک را می‌بینیم: پدربزرگی متکبر و بی‌رحم که به برتری نژاد سفید باور داشت و به دلیل علاقه‌اش به آپارتاید و سلسله‌مراتب نژادی از کانادا به آفریقای جنوبی مهاجرت کرد، و پدری خشن و آزارگر.

ماسکیسم همچنین گونه‌ای تازه از «اختیارگراییِ فناورانه» است. اختیارگرایی سنتی در پی برچیدن دولت است، یا بهتر از آن، خروج از قلمرو دولت. این جریان فکری پیوندی عمیق با استعمار مهاجرنشین دارد و همواره در جست‌وجوی «ارض خالی» است، سرزمینی که بتوان در آن سکونت گزید، بی‌آنکه مرتکب «گناه نخستینِ» سلب مالکیت از دیگران شد، بزرگ‌ترین گناه در مذهبی که محورش تقدس مطلق مالکیت خصوصی بود.

اما ماسکیسم در پی خروج از دولت نیست، بلکه می‌خواهد آن را تصرف و کنترل کند. مدت‌ها پیش از شکل‌گیری دوج، ماسک از سازوکارهای دولتی به نفع خود بهره می‌برد، قراردادها و یارانه‌های عظیمی برای کسب‌وکارهای خورشیدی و فضایی‌اش دریافت می‌کرد و برای بقای شرکت‌هایش به دولت تکیه می‌کرد.

البته ماسکیسم خواهان تضعیف دولت است، اما تنها آن بخش‌هایی از دولت که می‌توان آن‌ها را به مالکیت خصوصیِ ماسک منتقل کرد. ماسکیسم طرفدار دولت بزرگ است؛ اما دولتی بزرگ برای ماسک، نه برای دیگران. این نگرش تجسم همان اصل محافظه‌کارانه‌ای است که در «قانون ویلهویت» خلاصه شده است:

باید گروه‌هایی وجود داشته باشند که قانون از آنان حمایت کند، اما مقیدشان نسازد؛ و درمقابل، گروه‌هایی که قانون آنان را مقید کند، اما حمایتشان نکند.

این اصل در سراسر رفتار ماسک دیده می‌شود: فردی که حق خود می‌داند بدون پیامد حقوقی از قدرت دولت برای تحت فشار قراردادن یا تعطیل‌کردن کسب‌وکارهایی استفاده کند که به دلیل عملکرد نامطلوب پلتفرمش آن را تحریم کرده‌اند.

ماسک با رمان‌های علمی‌تخیلی رشد کرده و ارجاع به این ژانر و الگوهای آن در کارهایش فراوان است؛ هرچند سیاست‌های ارتجاعی در ادبیات علمی‌تخیلی کم نیست، اما جهان‌بینی الهام‌گرفته از این ژانر در ذهن ماسک به آثار محافظه‌کارانه محدود نمی‌شود. او شیفتۀ فیلم‌های ماتریکس ساختۀ واچوفسکی‌هاست، بااین‌حال، ماسک نمی‌خواهد از ماتریکس خارج شود؛ او می‌خواهد کنترل ماتریکس را در دست بگیرد.

در سراسر این کتاب کم‌حجم، اسلوبودیان و تارنوف این رشته‌های فکری را از دل گفتارها و رفتارهای ماسک، و نیز از ساختارهایی که او ایجاد کرده یا تحت کنترل خود درآورده، بیرون می‌کشند. اما کار آنان صرفاً نوعی روان‌کاوی نیست، بلکه بنیان‌های مادیِ ماسکیسم، مزایایی که برای پیروانش دارد و موفقیت‌هایی که به دست آورده را نیز آشکار می‌سازند.

ماسکیسم گاهی واقعاً کارها را پیش می‌برد، اما بهایی سنگین دارد. تارنوف و اسلوبودیان این هزینه‌ها را محاسبه می‌کنند و نشان می‌دهند چه کسانی این هزینه را می‌پردازند.چشم‌اندازی که آنان ترسیم می‌کنند هراس‌آور است: نوعی پادآرمان‌شهر که به‌دست کسی اداره می‌شود که گمان می‌کند سایبرپانک² نه هشداری دربارۀ آینده، بلکه پیشنهادی برای ساختن آن بوده است.

* کوری دکترو [Cory Doctorow] نویسندۀ داستان‌های علمی‌تخیلی، کنشگر و روزنامه‌نگار است.

---

فصلنامۀ ترجمان چیست، چه محتوایی دارد، و چرا بهتر است اشتراک سالانۀ آن را بخرید؟

ما در مجلۀ ترجمان تازه‌ترین نوشته‌های دنیای علوم انسانی را از میان معتبرترین مجلات جهان ترجمه و منتشر می‌کنیم. در ترجمان تلاش می‌کنیم از دریچۀ علوم انسانی به مسائل فرهنگی و اجتماعی روزمره بنگریم، با زبانی روشن دربارۀ آن‌ها حرف بزنیم و خواننده را با دیدگاه‌های گوناگون نسبت به هر مسئله آشنا کنیم.
مطالب مجله پیش از آن‌که در سایت ترجمان منتشر شوند، در نسخۀ چاپی در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرند. با خرید اشتراک سالانه یا تهیۀ هر شمارۀ مجله، زودتر از دیگران به محتوای کامل ترجمان دسترسی خواهید داشت و از مزایایی مانند تخفیف، ارسال رایگان و هدیه‌های ویژه نیز بهره‌مند می‌شوید. برای آشنایی بیشتر با محتوای مجله یا خرید نسخه‌های چاپی، به فروشگاه اینترنتی ترجمان سر بزنید.