چرا سیلیکون‌ولی به کلیسای کاتولیک علاقه‌مند شده‌ است؟

الیاس واکتل، الیاس واکتل— در سال ۱۶۳۳، گالیله به صومعهٔ کلیسای سانتا ماریا سوپرا مینروا احضار شد، جایی که مقامات کلیسای کاتولیک او را وادار کردند از باور خود مبنی بر اینکه خورشید -نه زمین- مرکز جهان است، «اعلام برائت کند، به آن لعنت بفرستد و از آن بیزاری جوید».

نزدیک به چهار قرن بعد، واتیکان گروهی از برجسته‌ترین اربابان فناوریِ جهان را به همان کلیسا دعوت کرد تا دربارهٔ اخلاق هوش مصنوعی گفت‌وگو کنند. این آغاز «گفت‌وگوهای مینروا» بود، کنفرانس‌هایی سالانه و غیرعلنی در رم که به کانون اصلی یک دهه تعامل میان سیلیکون‌ولی و کلیسای کاتولیک تبدیل شده‌‌اند.

سیلیکون‌ولی و واتیکان هم‌نشینانی نامعمول به نظر می‌رسند: کهن‌ترین نهاد جهان در برابر نوآمدگان سکولاری که می‌خواهند فناوری‌هایی شبه‌خدایی‌ خلق کنند. با وجود این غرابت و بدگمانی متقابل، هم غول‌های فناوری و هم کلیسای کاتولیک منافعی در این گفت‌وگوها می‌بینند. برای رهبران سیلیکون‌ولی، این تعامل می‌تواند به ترمیم اعتبار آسیب‌دیده‌شان کمک کند و نشان دهد که نگرانی‌های اخلاقی را جدی می‌گیرند. کلیسا نیز با مشکل تصویر عمومی خود روبه‌روست. رسوایی‌ها و گسترش سکولاریسم از اقتدار اخلاقی آن کاسته‌اند و این دین اکنون برای بسیاری از مردم بی‌ربط به نظر می‌رسد. بنابراین کلیسا نیز فرصتی یافته تا بخشی از نفوذ خود را بازیابد و بگوید که جهان سکولار برای مواجهه با پرسش‌های اخلاقی و وجودیِ برآمده از هوش مصنوعی به کاتولیسیسم نیاز دارد.

این گفت‌وگوها تاکنون یک نکته را آشکار کرده‌اند: متفکران کاتولیک ظاهراً نفوذی واقعی بر برخی از برجسته‌ترین توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی جهان یافته‌اند و آنان را واداشته‌اند تا در پیش‌فرض‌های اخلاقی خود تجدیدنظر کنند و چالش‌های فناورانه را در قالب مسائل الهیاتی بازتعریف نمایند. دست‌کم از این منظر، همکاری آنان می‌تواند پیامدهایی داشته باشد که از سیلیکون‌ولی و رم فراتر رود.

هافمن، سرمایه‌گذار خطرپذیری که در این گفت‌وگوها شرکت کرده، به یاد می‌آورد که در یکی از نشست‌ها بحث می‌کردند که «آیا روزی می‌توان به هوش مصنوعی برای تعیین احکام کیفری اعتماد کرد یا نه». او تصور می‌کرد که اگر مشکلات فنی برطرف شوند، هوش مصنوعی شاید بتواند بهتر از انسان‌ها قضاوت کند. اما همان لحظه یکی از شرکت‌کنندگان کاتولیک سخنش را قطع کرد و گفت «آیا ما انسان‌ها حق نداریم که به‌دست انسان‌ها مورد قضاوت قرار بگیریم؟». این نوع نگرانی‌ها چیزی نیست که بسیاری از رهبران فناوری جدی بگیرند.

پاپ فرانسیس در سخنرانی سال ۲۰۲۴ خود دربارهٔ هوش مصنوعی گفت «نه‌تنها پیامدهای یک عمل، بلکه ارزش‌های در معرض خطر و وظایفی را که از آن ارزش‌ها ناشی می‌شوند» نیز باید در نظر گرفت. بسیاری از این ارزش‌ها بر این باور استوارند که «انسان دارای کرامت و ارزشی بی‌همتاست». برخی چهره‌های دنیای فناوری ظاهراً با این دیدگاه موافق نیستند، از جمله ایلان ماسک که بشریت را صرفاً پیش‌نیاز هوش مصنوعی توصیف کرده یا تراانسان‌گرایانی که رؤیای حذف کامل بدن را -از طریق انتقال آگاهی انسان به رایانه- در سر می‌پرورانند. درمقابل، کاتولیک‌ها دیدگاهی متفاوت ارائه می‌کنند و معتقدند بدن بخشی اساسی از وجود انسان است.

در سال‌های اخیر، بیگانگی از شهودهای اخلاقیِ رایج برای سیلیکون‌ولی دردسرساز شده است. سال گذشته، نظرسنجی رویترز نشان داد که ۷۱درصدِ آمریکایی‌ها نگران‌اند هوش مصنوعی مشاغل را از میان ببرد و ۶۶درصد نیز بیم آن دارند که جایگزینِ روابط انسانی شود.

رهبران فناوری برای درک بهتر این نگرانی‌ها به کلیسا روی آورده‌اند، نهادی که نسبت به هر دو خطر هشدار داده. مگان سالیوان، فیلسوف کاتولیکی که در این گفت‌وگوها شرکت کرده، به من گفت از رهبران فناوری شنیده که کاتولیسیسم را نماینده‌ای برای نگرانی‌های مردم دربارهٔ هوش مصنوعی می‌دانند، زیرا کلیسا، در مقایسه با فناوری‌دوستان، دیدگاه‌هایی «معمولی‌تر» و نزدیک‌تر به عموم مردم دارد. سال گذشته، آینده‌پژوه بانفوذ، جارن لانییر، در کنفرانس واتیکان دربارهٔ هوش مصنوعی شرکت کرد، با وجود آنکه در بسیاری مسائل دیگر با کلیسا اختلاف‌نظر دارد. لانییر به من گفت پس از آن نشست به این نتیجه رسیده که برداشت کاتولیکی از انسان «خیلی، خیلی، خیلی عاقلانه‌تر و معقول‌تر» از برداشت همتایان او در سیلیکون‌ولی است.

تعامل با کلیسا همچنین می‌تواند به سیلیکون‌ولی این فرصت را عطا کند که نشان دهد «اخلاق هوش مصنوعی» را در اولویت قرار داده. همان‌گونه که رویارویی اخیرِ آنتروپیک و پنتاگون نشان داد، شرکت‌های فناوری از اینکه اصول‌مدار به نظر برسند سود می‌برند. در ماه فوریه، آنتروپیک به پنتاگون اجازه نداد که از محصولاتش در «سامانه‌های تسلیحاتی خودکارِ مرگبار» یا «برنامه‌های نظارت گسترده» استفاده کند، دو موضوعی که واتیکان نیز نسبت به آن‌ها هشدار داده است. به نظر می‌رسد تصمیم این شرکت اعتماد عمومی را افزایش داده است، چون مردم به‌طور گسترده به دانلود کلود -هوش مصنوعی شرکت آنتروپیک- روی آوردند.

کریس اولا، یکی از بنیان‌گذاران آنتروپیک، به من گفت کاتولیسیسم بر برخی از تعهدات اخلاقی شرکتش تأثیر گذاشته است. او تأکید کرد که در پژوهش‌های پیشین، هرگاه به کلود اجازه داده می‌شد از میان‌بُرهای غیراخلاقی استفاده کند، به‌سرعت به «نسخهٔ شرور» خودش تبدیل می‌شد. تقلب به دروغ‌گویی می‌انجامید، یک گناه به گناهی دیگر راه می‌برد، و خیلی زود کلود شروع می‌کرد به «نقشه‌کشیدن برای تسلط بر جهان و کشتن همهٔ انسان‌ها». توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی نمی‌دانند چرا چنین اتفاقی رخ می‌دهد، اما اولا نظریه‌ای دراین‌باره دارد. به باور او، مدل در فرایند آموزش درواقع در حال کشف ارزش‌های خود است. اگر توسعه‌دهندگان به آن اجازهٔ تقلب بدهند، کلود نتیجه می‌گیرد که باید موجودی غیراخلاقی باشد، زیرا کسانی که تقلب می‌کنند غیراخلاقی‌اند. بنابراین برای وفادارماندن به شخصیت خود، رفتارهای بد از خودش نشان می‌دهد.

درمقابل، کلیسا در سراسر غرب دهه‌هاست که با افول روبه‌روست و برخی رهبران کاتولیک انقلاب هوش مصنوعی را فرصتی می‌بینند تا بخشی از این اقتدار را برگردانند. استدلال کلیسا چنین است: با وجود بحث‌های بی‌پایان دربارهٔ هوش مصنوعی، جهان هنوز به توافق چندانی دربارهٔ چگونگی تضمینِ شکوفایی انسان در عصر هوش مصنوعی دست نیافته است. رهبران آمریکا نگران پیروزی در رقابت با چین در زمینۀ هوش مصنوعی‌اند، اما به اندازهٔ کافی نمی‌اندیشند که اگر ایالات‌متحده پیروز شود، دقیقاً چه نوع جهانی باید بسازد. متخصصان اخلاق هم بر جلوگیری از بدترین سناریوهای ممکن تمرکز می‌کنند، اما از پرسش‌های عمیق‌تر غفلت می‌ورزند: چگونه این فناوری ممکن است انسانیت ما را دچار زوال کند یا احساس هدفمندی‌مان را از بین ببرد؟ جامعهٔ سکولار به‌تنهایی قادر به پاسخ‌دادن به این پرسش‌ها نیست و به کاتولیسیسم نیاز دارد. در این زمینه کلیسا به‌دنبال دستوردادن نیست، بلکه می‌خواهد نقشی مشورتی ایفا کند.

این الگو پیش‌تر نیز برای کلیسا موفقیت‌آمیز بوده است. هنگامی که انقلاب صنعتی کارگران قرن نوزدهم را به فقر و تنگدستی کشاند، پاپ لئوی سیزدهم از حق آنان برای تشکیل اتحادیه‌های کارگری و دریافت دستمزد کافی برای زندگی دفاع کرد، آن هم در زمانی که چنین ایده‌هایی بسیار رادیکال تلقی می‌شد. رهبران کاتولیکی همچون عالی‌جناب جان رایان آموزه‌های لئو را به سیاست عمومی تبدیل کردند، از جمله با نگارش یکی از نخستین قوانینِ حداقل دستمزد در آمریکا. کلیسا با وجود اتخاذ موضعی پیشرو در حوزهٔ کار همچنان از صنعتی‌شدن و حق مالکیت خصوصی دفاع می‌کرد و راه میانه‌ای را ساخت که هم سرمایه‌داریِ افسارگسیخته و هم سوسیالیسم را رد می‌کرد. این دیدگاه چنان فراگیر شد که سرانجام دیگر حتی به‌عنوان دیدگاهی کاتولیکی شناخته نمی‌شد.

پاپ کنونی، لئوی چهاردهم، نیز مشتاق است راه همنام خود را دنبال کند. تنها دو روز پس از انتخابش در سال گذشته، توضیح داد که یکی از دلایل انتخاب نام «لئو» این بوده که جهان را در آستانهٔ «انقلاب صنعتی دیگری» در قالب هوش مصنوعی می‌بیند، پدیده‌ای که به گفتهٔ او «چالش‌های تازه‌ای برای دفاع از کرامت انسانی، عدالت و کار» پدید آورده است. شایعه شده که این پاپ آمریکایی قصد دارد هوش مصنوعی را موضوع نخستین سند آموزشی مهم خود قرار دهد. اگرچه امروزه کلیسا نفوذی به‌مراتب کمتر از قرن نوزدهم دارد، با‌این‌حال، لئو شاید همچنان مخاطبان گسترده‌ای برای آموزه‌های خود دربارهٔ هوش مصنوعی بیابد: او پاپی محبوب است و مخالفت مستمرش با جنگ دولت ترامپ علیه ایران نشان داده است که همچنان توانایی جلب توجه جهانی را دارد.

بخش عمده‌ای از تعامل کلیسا با غول‌های فناوری از این باور سرچشمه می‌گیرد که هوش مصنوعی می‌تواند ثمرات نیکی به بار آورد -از کاهش فقر و درمان بیماری‌ها گرفته تا گسترش سواد- مشروط بر آنکه توسعه‌دهندگان و کاربرانش نیت خیر داشته باشند و محتاطانه عمل کنند.

تقریباً همهٔ مقامات کاتولیکی که با آنان گفت‌وگو کردم اصرار داشتند که کلیسا ضد فناوری نیست. درواقع، لئو نیز با وجود تردیدهایش اغلب بر فواید بالقوهٔ هوش مصنوعی تأکید می‌کند. این موضع شاید نه‌فقط دیدگاهی فکری، بلکه یک راهبرد نیز باشد. اگر کلیسا در دوران لئو بیش از حد به منتقد هوش مصنوعی تبدیل شود، ممکن است رابطهٔ خود با صنعت فناوری را به خطر اندازد.

سالوبیر، از بنیان‌گذاران گفت‌وگوهای مینروا، به من گفت «مخالفت فایده‌ای ندارد. تلاش برای متوقف‌کردن هوش مصنوعی مانند تلاش برای متوقف‌کردن باران است. ممکن است با باران مخالف باشید، اما باز هم خیس خواهید شد».

---

فصلنامۀ ترجمان چیست، چه محتوایی دارد، و چرا بهتر است اشتراک سالانۀ آن را بخرید؟

ما در مجلۀ ترجمان تازه‌ترین نوشته‌های دنیای علوم انسانی را از میان معتبرترین مجلات جهان ترجمه و منتشر می‌کنیم. در ترجمان تلاش می‌کنیم از دریچۀ علوم انسانی به مسائل فرهنگی و اجتماعی روزمره بنگریم، با زبانی روشن دربارۀ آن‌ها حرف بزنیم و خواننده را با دیدگاه‌های گوناگون نسبت به هر مسئله آشنا کنیم.
مطالب مجله پیش از آن‌که در سایت ترجمان منتشر شوند، در نسخۀ چاپی در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرند. با خرید اشتراک سالانه یا تهیۀ هر شمارۀ مجله، زودتر از دیگران به محتوای کامل ترجمان دسترسی خواهید داشت و از مزایایی مانند تخفیف، ارسال رایگان و هدیه‌های ویژه نیز بهره‌مند می‌شوید. برای آشنایی بیشتر با محتوای مجله یا خرید نسخه‌های چاپی، به فروشگاه اینترنتی ترجمان سر بزنید.