ربات‌های انسان‌نمای خودمختار چقدر به واقعیت نزدیک شده‌اند؟

چانگ چی، گاردین— چن لیانگ، مؤسس گوچی رباتیکس، شرکت سازندۀ ماشین‌آلات خودکار مستقر در شانگهای، مردی چهل‌و‌چند ساله، بلندقد و چهارشانه است و عینکی مربعی به چشم می‌زند. او معمولاً آرام و متین است، ولی وقتی احساس راحتی کند -کنار دستگاه‌هایی که ساخته، یا در جلساتی که نَقل جایگزینی قریب‌الوقوع کارگرها با ربات‌هاست- لبخند پرنشاطی بر چهره‌اش می‌نشیند که آدم را یاد کارآموزها در روز اول کار در شغل موردعلاقه‌شان می‌اندازد. گوچی ربات‌هایی می‌سازد که برای بسیاری از بهترین خودروهای چینی، ازجمله بی‌وای‌دی و نیو، چرخ و داشبورد و پنجره نصب می‌کنند.

چن طی دو دهۀ گذشته اکثراً تلاش کرده چاره‌ای برای مشکلی که به‌زعم او مشکل مهندسی است پیدا کند: چطور می‌توان تا جایی که فناوری اجازه می‌دهد کارگران کارخانه‌های خودروسازی را حذف -یا به قول او آزاد- کرد. چن که در دانشگاه مهندسی خوانده گوچی را در سال ۲۰۱۹ راه انداخت و هدفش انجام دشوارترین وظیفۀ خودکارسازی در کارخانه‌های خودروسازی بود: «مونتاژ نهایی»، آخرین مرحلۀ تولید که همۀ اجزای چندسازه -مثل داشبورد، پنجره‌ها، چرخ‌ها و صندلی‌ها- کنار هم قرار می‌گیرند. در حال حاضر، ربات‌های او می‌توانند چرخ‌ها، داشبوردها و شیشه‌ها را بدون دخالت انسان روی خودرو نصب کنند، اما به گفتۀ خودش هنوز حدود ۸۰ درصد از مونتاژ نهایی خودکار نشده است. این همان هدفی است که چن روی آن تمرکز کرده است.

آنچه بیش از همه سیاستمداران و صنعتگران چینی را هیجان‌زده می‌کند پیشرفت‌های حوزۀ رباتیک است، پیشرفت‌هایی که همراه با توسعۀ هوش مصنوعی می‌تواند دنیای کار را متحول کند. فناوری پشت جهش کنونی رباتیک در چین «یادگیری عمیق» است -همان موتور ریاضی پشت مدل‌های زبانی بزرگ مانند چت‌جی‌پی‌تی که با تشخیص الگوهایی از درون مجموعه‌داده‌های عظیم آموزش می‌بینند. بسیاری از پژوهشگران معتقدند ماشین‌ها می‌توانند همان‌طور که چت‌جی‌پی‌تی زبان را آموخت در دنیای فیزیکی نیز حرکت و عمل کردن را یاد بگیرند: نه با دنبال‌کردن قوانین ثابت، بلکه با یادگیری دادۀ کافی تا چیزی شبیه مهارت انسانی شکل بگیرد. هدف بسیاری از اهالی فناوری پیشرفت ربات‌های انسان‌مانندی است که بتوانند امور کارخانه را بگردانند، کارهایی که صدها میلیون نفر را در سرتاسر جهان مشغول می‌کنند.

منابعی که در جهت تحقق این هدف تزریق می‌شود حیرت‌انگیز است. چین در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد برای فناوری‌های راهبردی، ازجمله رایانش کوانتومی، انرژی پاک و ربات‌سازی، صد میلیارد پوند اعتبار در نظر گرفته است. در حال حاضر، حدود ۱۴۰ شرکت چینی در تلاش‌اند ربات‌های انسان‌مانند بسازند. برخی از این شرکت‌های پیشتاز نخستین نمایش خود را در ماه فوریه، و هم‌زمان با جشن سال نو قمری، اجرا کردند -نمایشی دولتی که از نظر آب‌و‌تاب و اهمیت ملی تقریباً شبیه مراسم لیگ برتر فوتبال آمریکایی است. صدها میلیون نفر نمایش‌های کوتاه طنز و حرکات رزمی ربات‌ها را مشاهده کردند. سرعت پیشرفت خیره‌کننده بوده است. پیام موردنظر روشن بود: ربات‌ها می‌آیند، و سازنده‌شان چین خواهد بود.

من در اواخر سال گذشته از یازده شرکت ربات‌سازی در پنج شهر چین بازدید کردم تا ببینم چقدر با آیندۀ رباتی فاصله داریم. در یکی از انبارهای شرکت گوچی گروهی از کارکنان شرکت جنرال موتورز داشتند ربات‌های نصاب چرخ ماشین را پیش از ارسال به کانادا آزمایش می‌کردند. مهندس گروه، فردی آمریکایی که نامش را جک می‌گذارم، در قسمت «بهینه‌سازی تولید» جنرال موتورز کار می‌کرد. جک می‌گفت «رُک بگویم که کار من حذف آدم از خط تولید است». او ادامه داد که جنرال موتورز هر سال اهدافی را در جهت کاهش مشاغل مشخص می‌کند که مستلزم حذف تعدادی از کارگران همۀ کارخانه‌ها در آمریکای شمالی است. می‌گفت خرید ربات‌های گوچی تنها در یک کارخانه ۱۲ کارگر مونتاژ را بیکار می‌کند.

یکی از تناقضات تلاش دولت ترامپ برای احیای تولید صنعتی در آمریکا این است که بخش زیادی از ماشین‌آلات موردنیاز برای عظمت دوبارۀ آمریکا از همان کشوری می‌آید که در وهلۀ اول انگیزۀ این احیای صنعتی را ایجاد کرده است. اکنون چین سالانه بیش از نصف ربات‌های کارگر جدید در کارخانه‌های جهان را تأمین می‌کند. چن معتقد است مهندسان چینی و آمریکایی از نظر مهارت و توانایی شبیه هم هستند. می‌گفت «فقط تفاوت در قیمت، سرعت، و تعداد آدم‌هایی است که می‌توان برای حل مشکلات به کار گرفت -شاید ما هزار نفر داشته باشیم، و آن‌ها صد نفر». او افزود «حتی اگر تولید هم به آمریکای شمالی برگردد، دیگر کارگری را نمی‌گذارند پیچ سفت کند. از ربات استفاده خواهند کرد».

چن معتقد بود ایدۀ بازگرداندن مشاغل کارگری توهمی بیش نیست. جهان تغییر کرده و جوانان هم تغییر کرده‌اند. فرهنگ کارگری در چین سابقه‌ای طولانی دارد، ولی جوانان چینی روزبه‌روز بیشتر از کارهای یکنواخت بری می‌شوند. «الان آدم‌ها این‌طورند».

گالبات، یکی از استارتاپ‌های بسیار مطرح در زمینۀ ربات‌های انسان‌مانند چین، راهبردی کم‌زرق‌وبرق‌تر از بسیاری از رقبا در پیش گرفته است: ساخت ربات‌هایی که کارهایی ساده مثل برداشتن چیزی و قراردادن آن در جایی دیگر را با ایمنی و اطمینان انجام دهند. ربات‌های «بردار و بگذار» گالبات ممکن است نسبت به ربات‌هایی که پشتک می‌زنند بسیار ساده‌تر به نظر برسند، اما تفاوت مهمی دارند: ربات‌های آکروبات طبق دستورهای از پیش برنامه‌ریزی‌شده عمل می‌کنند. آن‌ها در کنترل حرکت و تعادل‌ شاهکارند، ولی از سناریوی تعیین‌شده خارج نمی‌شوند. فناوری‌ای که در گالبات توسعه می‌یابد چیزی است که سازندگان ربات مدل بینایی–زبان–عمل می‌نامند، مدلی که می‌خواهد ماشین‌ها بتوانند، مثل انسان‌ها، در محیط‌های ناآشنا و متغیر کار کنند.

یکی از تنگناهای اصلی در ساخت چنین مدل‌هایی -و دلیل مهمی که چرا «لحظۀ چت‌جی‌پی‌تی» هنوز برای ربات‌ها رخ نداده- کمبود داده است. پژوهشگران با دو روش این داده‌ها را جمع‌آوری می‌کنند. یکی فرایندی دستی‌ به نام «تله‌آپریشن¹» است که در آن انسان‌ها گاهی صدها هزار بار یک ربات را هدایت می‌کنند تا کاری دقیق را انجام دهد. با هر بار انجام کار مجموعه‌ای از داده‌ها ثبت می‌شود -ازجمله اطلاعات بصری، موقعیت دست، گشتاور، عمق، و موارد دیگر- که «توالی عمل» نامیده می‌شود و بعداً برای آموزش مدل استفاده خواهد شد. این روش بسیار پرزحمت است؛ به همین دلیل گالبات روش دوم را ترجیح می‌دهد: ساخت محیط‌های مجازی. یکی از مهندسان ارشد گالبات می‌گفت «مثل فیلم آواتار. لازم نیست واقعاً وارد میدان نبرد شوم؛ در محفظه‌ام دراز می‌کشم و همه‌چیز را شبیه‌سازی می‌کنم».

اگر رباتی چینی دیدید که می‌رقصد یا حرکات کونگ‌فو اجرا می‌کند، احتمالاً ساخت شرکت یونی‌تری است. سال گذشته این شرکت بیش از ۵۵۰۰ ربات انسان‌مانند تحویل داد، بیش از هر شرکت دیگری در جهان. یکی از توسعه‌دهندگان شرکت بوستون دینامیکس به من می‌گفت سخت‌افزار یونی‌تری بسیار پیشرفته و به‌طرز شگفت‌آوری ارزان است. ربات‌هایشان از حدود ۱۶۰۰ دلار شروع می‌شوند، در‌حالی‌که ماشین‌های مشابه آمریکایی ده‌ها هزار دلار قیمت دارند. چین دو منطقۀ کلان‌شهری بزرگ دارد -دلتا رود یانگ‌تسه در نزدیکی شانگهای و دلتا رود مروارید در شنژن- که شبکه‌ای بسیار متراکم از تأمین‌کنندگان سخت‌افزار را در خود جای داده‌اند، تا جایی که سازندگان ربات گاهی برای گرفتن قطعات یدکی می‌توانند به ساختمان کناری بروند. اصلاح یک نمونۀ اولیۀ ربات در شنژن ممکن است کمتر از یک روز طول بکشد، اما در سیلیکون‌ولی که قطعات باید از ایالت‌ها یا حتی اقیانوس‌ها عبور کنند هفته‌ها زمان می‌برد. دلیل اینکه در چین ۳۳۰ نوع مختلف ربات انسان‌مانند وجود دارد همین سهولت ساخت است. هری ژو، کارآفرین و پژوهشگر حوزۀ ربات در دانشگاه تسینگ‌هوا، می‌گفت «ما نسلی از ربات‌ها را تجاری‌سازی می‌کنیم». بسیاری از آن نسل ربات‌ها ناگزیر شکست می‌خورند. «سپس نسل بعدی را می‌سازیم».

آیندۀ قابل‌تصور این است که ایالات‌متحده در توسعۀ فناوری ربات‌های انسان‌مانندِ عمومی پیشتاز باشد، و چین ربات‌های ارزان و قابل‌اعتمادی تولید کند که هر کدام یک کار خاص را بسیار خوب انجام می‌دهند. ممکن است آمریکا نهایتاً رباتی بسازد که بتواند چمن خانه را بزند، سگ را به گردش ببرد و از کودکان مراقبت کند، اما تا آن زمان شاید سه ربات چینی ارزان بخرید که هر کدام یکی از آن کارها را انجام دهند.

با وجود شهرت جهانی یونی‌تری، دفتر مرکزی آن بسیار ساده است. این شرکت در دو ساختمان فرسوده در منطقۀ فناوری هانگژو، در یک مجموعۀ قدیمی کنار نمایشگاه‌های خودرو و مغازه‌های کوچک، مستقر است. دو سال پیش، تلویزیون دولتی چین تصاویری از رزمایش‌های نظامی پخش کرد که در آن سگ‌های رباتیک یونی‌تری مجهز به مسلسل دیده می‌شدند. قانون‌گذاران آمریکایی پیشنهاد داده‌اند دسترسی یونی‌تری به فناوری‌های آمریکایی، ازجمله نیمه‌رساناها، قطع شود. این نظارت‌ بر صنعت ربات‌سازی چین تأثیر گذاشته است. سخنگوی یکی از شرکت‌های بزرگ رباتیک به من می‌گفت که مقامات به آن‌ها هشدار داده‌اند با رسانه‌های غربی صحبت نکنند.

بیرون شهر پکن، در «بزرگ‌ترین مرکز آموزش ربات چین»، که وابسته به شرکت لی‌ژو رباتیکس بود، حدود صد اپراتور تله‌آپریشن در ردیف‌های مرتب در گوشۀ یک انبار نشسته بودند. هر ایستگاه کاری دو نفر برای هر ربات داشت که کارهای مختلفی انجام می‌دادند -مثل پاک‌کردن میز، مرتب‌کردن قاشق و چنگال یا جابه‌جاکردن لیوان آب. این اپراتورها در مرکز یکی از مهم‌ترین دگرگونی‌های فناورانه زمان ما قرار دارند، ولی نقش آن‌ها تقریباً نادیده گرفته می‌شود. یکی از کارکنان سابق آزمایشگاه آموزش ربات در مقر تسلا در پالو آلتو به خبرنگار بیزینس اینسایدر گفته بود در این کار احساس می‌کنید «موش آزمایشگاهی زیر میکروسکوپ» هستید. اولریک هنسن، هم‌بنیان‌گذار شرکت خدمات داده انکورد، می‌گفت تله‌آپریشن در آستانۀ یک «رشد عظیم» است. او در پاسخ به کسانی که می‌گویند ربات‌ها شغل‌ها را اشغال خواهند کرد پاسخ می‌دهد که تله‌آپریشن «شغلِ تولیدیِ جدید» است. «برای هر ۱۵ تا ۲۰ ربات، به یک نفر نیاز دارید که آن‌ها را مدیریت کند».

در عمل مشخص می‌شود تله‌آپریشن فقط انجام حرکت‌های انسانی نیست که ربات‌ها آن‌ها را یاد بگیرند. هنگام اجرای توالی‌ها باید با سرعتی حرکت کنید که ماشین بتواند ثبت کند. باید دست‌هایتان را در موقعیت خاصی نگه دارید. کارهای عادی انسانی، مثل خاراندن خود، را نمی‌توانید انجام دهید. این فرایند از نظر فیزیکی دشوارتر و عجیب‌تر از آن چیزی بود که انتظار داشتم. ما ربات‌ها را آموزش می‌دهیم تا بیشتر شبیه انسان شوند؛ و برای این کار، انسان‌ها باید بیشتر شبیه ربات‌ها رفتار کنند.

به شهر هی‌فی رفتم تا یکی از کارخانه‌های خودروسازی جدید هواوی را که از چندین ربات چن لیانگ استفاده می‌کرد ببینم. قسمت مونتاژ نهایی، مثل آزمایشگاه‌ها، آرام، تمیز و روشن بود. وقتی سواریِ «ماکسترو» به ایستگاه کاری چن رسید، خودرو روی سکویی قرار گرفت و سه بازوی رباتیک شروع به کار کردند. چن ضمن تحسینِ ساختۀ خود گفت «این سیستمِ کاملاً خودکارِ نصب داشبورد ماست. قبلاً، کارگرها باید دستی بازوهای رباتیک را هدایت می‌کردند، و هر مدل خودرو ابزار متفاوتی نیاز داشت چون مدل‌ها بسیار متفاوت بودند. روند پیشرفت واقعاً جالب است».

امروز در کارخانه‌های چین ۱۲۰ میلیون کارگر مشغول‌اند. چن معتقد است تا اواسط دهۀ ۲۰۳۰ بخش بزرگی از کارهای مونتاژ تقریباً به‌طور کامل خودکار خواهد شد. وقتی از او دربارۀ پیامدهای اجتماعی کارش پرسیدم، گفت او و شرکایش دربارۀ طرح‌های احتیاطی برای کارگران بیکارشده بحث کرده‌اند، اما توضیح نداد که با کارگران کم‌مهارت چه خواهند کرد. در همان کارخانۀ هواوی، در ایستگاهی که پنج یا شش کارگر زیر خودرو چمباتمه زده و پیچ‌ها را می‌بستند و اتصال‌ها را محکم می‌کردند، چن می‌گفت «این کارها در بلندمدت باعث آسیب ستون فقرات می‌شود». به نظر او بهتر است ربات‌های انسان‌مانند جایگزین آن‌ها شوند. وقتی از او پریسدم این موج خودکارسازی برای دانش‌آموزانی که می‌خواهند در تولید پیشرفته آموزش ببینند چه معنایی دارد، صراحتاً پاسخ داد «آن‌ها قطعاً باید به فکر شغل دیگری باشند».

درحالی‌که یارانه‌های دولتی به صنعت ربات‌سازی سرازیر می‌شود، چن و همتایانش برای الگوی همیشگی آماده می‌شوند: جنگ قیمت‌ها و کاهش هزینه‌ها که شرکت‌ها را به‌دشواری سودده نگه می‌دارد. بااین‌حال جذابیت کسب‌وکار جهانی همچنان پابرجاست. چن می‌گفت همکاری با آمریکایی‌ها «دیگر اختیاری نیست، اجتناب‌ناپذیر است». و درنهایت افزود «آمریکایی‌ها حسابشان را به‌موقع تسویه می‌کنند».

---

فصلنامۀ ترجمان چیست، چه محتوایی دارد، و چرا بهتر است اشتراک سالانۀ آن را بخرید؟

ما در مجلۀ ترجمان تازه‌ترین نوشته‌های دنیای علوم انسانی را از میان معتبرترین مجلات جهان ترجمه و منتشر می‌کنیم. در ترجمان تلاش می‌کنیم از دریچۀ علوم انسانی به مسائل فرهنگی و اجتماعی روزمره بنگریم، با زبانی روشن دربارۀ آن‌ها حرف بزنیم و خواننده را با دیدگاه‌های گوناگون نسبت به هر مسئله آشنا کنیم.
مطالب مجله پیش از آن‌که در سایت ترجمان منتشر شوند، در نسخۀ چاپی در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرند. با خرید اشتراک سالانه یا تهیۀ هر شمارۀ مجله، زودتر از دیگران به محتوای کامل ترجمان دسترسی خواهید داشت و از مزایایی مانند تخفیف، ارسال رایگان و هدیه‌های ویژه نیز بهره‌مند می‌شوید. برای آشنایی بیشتر با محتوای مجله یا خرید نسخه‌های چاپی، به فروشگاه اینترنتی ترجمان سر بزنید.