استوارت برند، افسانۀ فناوری، دربارۀ زندگی شگفت‌انگیزش می‌گوید: لازم نیست سرنوشتمان را منفعلانه بپذیریم

استیو رز، گاردین— دغدغه‌های استورات برند بسیار بلندمدت است. این موضوع، چنان‌که از عنوان نشریۀ مشهورش کاتالوگ کامل زمین¹ و همین‌طور مؤسسۀ «بنیاد اکنونِ طولانی»² پیداست، عملاً در مقیاس کلان مطرح می‌شود. در تمام عمرش شیفتۀ آینده بوده و به‌دنبال هر چیزی است که ما را سریع‌تر به آنجا برساند: از سفرهای فضایی گرفته تا فناوری کامپیوتر. او درواقع، حلقهٔ واسطۀ میان پادفرهنگ سان‌فرانسیسکویی دههٔ ۶۰ و سیلیکون‌ولی امروز است. استیو جابز، در سخنرانی‌اش در دانشگاه استنفورد، فلسفۀ او را ستود و شعار مشهورش را تکرار کرد: «گرسنه بمانید؛ بی‌پروا بمانید».

عمر برند نیز طولانی است؛ ۸۷ساله است و در فصل‌های پایانی زندگیِ ماجراجویانه‌اش به سر می‌برد -در کسوت نویسنده، سردبیر، ناشر، سرباز، عکاس خبری، مبلغ ال‌اس‌دی، برگزارکنندهٔ رویدادها، مشاور برنامه‌ریزی آینده، و حتی مشاور دولتی. با توجه به زندگیِ حماسی‌اش، آخرین پروژهٔ او ظاهراً بسیار پیش‌پاافتاده است: نگهداری. خودش اعتراف می‌کند که این مفهوم «به‌خودی‌خود مفهوم هیجان‌انگیزی نیست»، اما وقتی خوب به آن فکر کنیم درمی‌یابیم که تقریباً می‌توان همه‌چیز را از منظر آن دید: «نگهداری چیزی است که همه‌چیز را سر پا نگه می‌دارد».

عنوان کتاب جدیدش نگهداری از همه‌چیز: بخش اول است. این کتاب اولین بخشِ مجموعه‌ای ۱۳قسمتی است و به عینی‌ترین و مادی‌ترین اَشکال نگهداری می‌پردازد. بخش‌های بعدی شامل همه‌چیز است، از ساختمان‌ها و اجتماعات گرفته تا نهادها و بدن انسان، محیط‌زیست و سیاره‌ها. و از این جهت، متناسب با تفکر کلان و بلندمدت اوست.

از نظر برند، پیروزی یا شکست در جنگ‌ها وابسته به توان نگهداری است؛ در جنگ ویتنام، اسلحۀ ام‌۱۶ ارتش آمریکا سبک، دقیق‌ و از نظر فنی پیچیده بود؛ در مقابل، اِی‌کی‌۴۷ ویت‌کنگ‌ها سلاحی زخمت بود، اما به همین خاطر کمتر خراب می‌شد؛ بسیاری از سربازان آمریکایی به‌دلیل گیرکردن ام‌۱۶ جانشان را از دست دادند.

شاید عجیب باشد، اما برند نظر مساعدی دربارهٔ ایلان ماسک دارد؛ از نظرش، همان‌طور که هنری فورد با خودروی مدل تی انقلابی در صنعت خودرو ایجاد کرد (که زیاد خراب می‌شد، اما آسان تعمیر می‌شد)، خودروی تسلای ماسک هم جهشی کوانتومی بود؛ تسلا شیوه‌ای مبتکرانه ابداع کرد تا کل بدنهٔ زیرین خودروها را تنها از دو قطعهٔ آلومینیومی بسازد. موتورهای برقی نیز قطعات بسیار کمتری نسبت به موتورهای بنزینی دارند. قطعات کمتر یعنی خرابی کمتر، یعنی نیازِ کمتر به نگهداری. از نظر او این همان مسیر بهترشدن فناوری است. روی دیگر سکه این است که ما اکنون انتظار داریم همه‌چیز برای همیشه کار کند؛ «یک ساعتِ هوشمند می‌گیریم و شارژش می‌کنیم، و حداکثر چند سالی یک بار باتری‌اش را عوض می‌کنیم. بنابراین عادت نداریم از چیزی نگهداری کنیم».

برند حالا دارد به نهادها از منظرِ «نگهداری» نگاه می‌کند. کمی بعد از مجمع اقتصادی داووس با هم صحبت می‌کنیم و تلاش‌های ترامپ برای «تصاحب» گرینلند به اوج خودش رسیده. نخست‌وزیر کانادا، مارک کارنی، اعلام کرد در «نظم بین‌المللیِ مبتنی بر قوانینِ» جهان «گسستی» رخ داده است. این‌طور که پیداست، به‌جای پیشرفت، داریم به عقب برمی‌گردیم.

شاید مثل ساعت‌های هوشمند، آن‌قدر به کارکردن نظم جهانی عادت کرده‌ایم که وقتی خراب می‌شود، نمی‌دانیم با آن چه کنیم. بااین‌حال، برای برند این موضوع طبیعی است؛ برخی نهادها ممکن است متزلزل شوند، برخی دوام بیاورند یا در شکل دیگری بازآرایی شوند. داووس نمونهٔ خوبی از هر دو بود: کارنی می‌توانست بگوید ’ما دچار گسستی شده‌ایم، و اینجا راهی برای بازاندیشی نظم برای کشورهای میان‌رده وجود دارد.‘ این درواقع نمونه‌ای عالی بود از اعتراف به مشکل در یک نهاد -آن هم در چارچوب نهادی که خودش دچار مشکل نبود، یعنی داووس.

برند تلاش کرده نوعی تفکر بلندمدتِ مشابه را با «بنیاد اکنونِ طولانی» پرورش دهد. این ایده با یک گفت‌وگوی ایمیلی با دانشمند رایانه و مخترع، دنی هیلیس، در سال ۱۹۹۴ آغاز شد. موضوع حرفشان سال ۲۰۰۰ بود که مدت‌‌ها «آینده» به شمار می‌رفت اما در آن زمان فقط ۶ سال به آن مانده بود. قرار شد اثری هنری خلق کنند که «به مردم کمک کند از این مرز ذهنیِ سال ۲۰۰۰ عبور کنند و آینده را در مقیاس‌های گوناگون تصور کنند، نه فقط در حد دههٔ پیشِ‌رو». هیلیس ایدۀ «ساعت اکنونِ طولانی» را مطرح کرد -ساعتی که قرار بود ۱۰هزار سال آینده را نشان دهد. او این ایده را با افراد زیادی در میان گذاشته بود، اما این برند بود که گفت «بریم بسازیمش».

علی‌رغم اینکه ناممکن به نظر می‌رسید، ساخت ساعت تقریباً تمام شده، در چندصدمتری زیر یک قله در تگزاس. به گفتۀ برند، «مجسمۀ آزادی در نیویورک است، و این هم نوعی مجسمۀ مسئولیت‌پذیری است». و شاید باعث شود بازدیدکنندگان الهام بگیرند تا مثل برند بلندمدت فکر کنند. «خوب است نهادی از متفکران و مفسران داشته باشیم که بتواند به اندازۀ ساعت دوام بیاورد».

این نگاه کلان و خیرخواهانه همیشه مشخصهٔ برند بوده که به طرز متناقضی با حس کارآفرینی و فردگرایی او ترکیب شده است. برای نمونه، کلمات آغازین کاتالوگ کامل زمین این بود: «ما چون خدایان هستیم و بهتر است در این کار ماهر شویم». برند در ایلینوی و در رفاه نسبی به دنیا آمد. او در آمریکای پساجنگ بزرگ شد و احساس می‌کرد «دفترچۀ راهنمای سفینۀ فضایی زمین» را یافته؛ بمب اتم، کامپیوتر، واکسن، سفرهای فضایی و همه‌چیز ممکن به ‌نظر می‌رسید.

برند این جاه‌طلبی‌های بزرگ را با یک روحیۀ توانمندسازی در مقیاس انسانی ترکیب کرد. شعار کاتالوگ کامل زمین «دسترسی به ابزار» بود؛ این فهرست حجیم انواع ابزارهای واقعی را برای کسی که تازه می‌خواست در یک کمون زندگی کند فراهم می‌کرد -از دستگاه‌های بذرپاش گرفته تا کفش- و از طرفی معرِف کتاب‌هایی دربارهٔ انواع علاقه‌مندی‌های هیپی‌ها بود: ادیان غریبه، جامعه‌شناسی، معماری، فلسفه، علم، علوم غریبه، چگونگی حرف‌زدن با دلفین‌ها، هر چیزی که فکرش را بکنید. ایده‌ها نیز برایش در حکم ابزار بودند. «این کتاب مردم را به این فکر انداخت که ’شاید بتوانم خودم گیتاری بسازم و از شبکۀ نیازهای زندگی خارج شوم‘؛ درواقع به آن‌ها عاملیت می‌داد».

یکی از شکاف‌های کلیدی پادفرهنگ تنش میان تکنولوژیست‌ها و حامیان محیط‌زیست بود و برند در جایی میان این دو قرار داشت. او می‌دید که چگونه این دو پایگاه می‌توانند مکمل هم باشند. برای مثال، تصویر ناسا از کل زمین جنبش‌های محیط‌زیستی متعددی مانند «روز زمین» و «صلح سبز» را برانگیخت، اما این «نتیجۀ مستقیم چیزی بود که طرفداران محیط‌زیست از آن متنفر بودند، یعنی برنامۀ فضایی».

جای تعجب ندارد که برند از همان ابتدا در حوزهٔ فناوری حضور داشت؛ سال ۱۹۶۸ فيلمبردار رویدادی بود که اکنون با عنوان «مادر همۀ دموها» شناخته می‌شود -نمونه‌هایی اولیه‌ای که بعدها مبنای کامپیوترهای شخصی شدند. برند که ظهور و سقوط سریع جنبش کمون را تجربه کرده بود، از همان ابتدا پتانسیل جامعۀ آنلاین را فهمید. سال ۱۹۸۴ کنفرانس هکرها را ترتیب داد (آن روزها «هک‌کردن» به معنای «انجام کارهای جالب با کامپیوتر» بود) و عبارت قصارِ آشنای امروز را ابداع کرد: «اطلاعات می‌خواهد آزاد باشد». یک سال بعد، «پیوند الکترونیکی کل زمین» (WELL) را به‌عنوان نمونۀ اولیۀ یک پلتفرم شبکۀ اجتماعی ‌بنیان گذاشت.

از نگاه منتقدان، برند راه را برای ذهنیت لیبرتارینِ امروزِ سیلیکون‌ولی هموار کرد. اما او همچنین ایدئالیستی جامعه‌محور و همواره حامی محیط‌زیست بود. تنش میان فناوری و طبیعت همچنان پابرجاست -و از همین‌جاست که نزدیکیِ ظاهری او با چهره‌های حوزۀ فناوری مانند بیزوس و ماسک معنا پیدا می‌کند. به نظرش «نمی‌شود چیزی را پیدا کرد که کاملاً بی‌نقص باشد، اما، از جنبۀ مثبت، فواید کامپیوترهای شخصی و گوشی‌های هوشمند و اینترنت بسیار فراتر از چیزی است که آن زمان تصور می‌کردیم».

از نظر حفظ و مراقبت از سلامت جسمانی، برند همیشه آدمی سالم و اهل طبیعت‌گردی بوده، اما دچار بیماری تنفسی مرگباری شده است. بااین‌حال، هنوز هم با دستگاه اکسیژن ورزش می‌کند. می‌گوید «چه شانسی است که آدم به ۸۷سالگی برسد!».

او همیشه خوش‌بین بوده: «من خوش‌بینی را در این می‌بینم که بتوان راهی یافت تا نه‌تنها ادامه بدهیم، بلکه مدام بهتر شویم». «نگاه امیدبخش به آینده واقعاً سخت است. بااین‌حال، مجبور نیستیم سرنوشتمان را منفعلانه بپذیریم، گویی که هیچ کنترلی بر آن نداریم. اگر بعضی سناریوها را بیشتر از بقیه می‌پسندید، می‌توانید آن‌هایی را که دوست ندارید زیر نظر بگیرید، و درعین‌حال به نشانه‌های آن سناریو‌هایی که می‌خواهید تحقق پیدا کنند توجه کنید و به‌سمت آن‌ها حرکت کنید. این کاری تدریجی است که بسیاری انجام می‌دهند و لنگان‌لنگان خودشان را پیش می‌برند».

---

فصلنامۀ ترجمان چیست، چه محتوایی دارد، و چرا بهتر است اشتراک سالانۀ آن را بخرید؟

ما در مجلۀ ترجمان تازه‌ترین نوشته‌های دنیای علوم انسانی را از میان معتبرترین مجلات جهان ترجمه و منتشر می‌کنیم. در ترجمان تلاش می‌کنیم از دریچۀ علوم انسانی به مسائل فرهنگی و اجتماعی روزمره بنگریم، با زبانی روشن دربارۀ آن‌ها حرف بزنیم و خواننده را با دیدگاه‌های گوناگون نسبت به هر مسئله آشنا کنیم.
مطالب مجله پیش از آن‌که در سایت ترجمان منتشر شوند، در نسخۀ چاپی در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرند. با خرید اشتراک سالانه یا تهیۀ هر شمارۀ مجله، زودتر از دیگران به محتوای کامل ترجمان دسترسی خواهید داشت و از مزایایی مانند تخفیف، ارسال رایگان و هدیه‌های ویژه نیز بهره‌مند می‌شوید. برای آشنایی بیشتر با محتوای مجله یا خرید نسخه‌های چاپی، به فروشگاه اینترنتی ترجمان سر بزنید.