یک استارتاپ می‌خواهد نور خورشید را کم کند

الیزابت کولبرت، نیویورکر— استارداست یک استارتاپ کوچک با جاه‌طلبی‌های بزرگ است. این شرکت که در اسرائیل مستقر است و در ایالت دِلاوِر به ثبت رسیده در پیِ کاهش شدت تابش خورشید به زمین است. طرح تجاری آن از آتشفشان‌ها الگو گرفته است. در یک فوران بزرگ، میلیون‌ها تُن دی‌اکسید گوگرد به استراتوسفر پرتاب می‌شود؛ در آنجا این گاز واکنش می‌دهد و به قطرات اسید سولفوریک تبدیل می‌شود، قطره‌هایی که نور خورشید را به فضا پراکنده می‌کنند. درنتیجه، انرژی کمتری به سطح زمین می‌رسد و سیاره خنک‌تر می‌شود. پس از آنکه آتشفشان پیناتوبو در فیلیپین در سال ۱۹۹۱ فوران کرد، میانگین دمای جهانی تقریباً به اندازۀ یک درجۀ فارنهایت کاهش یافت.

استارداست قصد دارد نسخه‌ای مصنوعی و کنترل‌شده از چنین فوران‌هایی را به بازار عرضه کند. این شرکت در حال توسعهٔ ذراتی بسیار بازتابنده است که می‌توان آن‌ها را بالای ابرها پخش کرد تا در هوا به‌صورت آینه‌گون معلق بمانند و به مقابله با گرم‌شدن جهانی کمک کنند. شرکت این طرح را «فناوری بازتاب نور خورشید» می‌نامد، هرچند نام رایج‌تر آن «مهندسی آب‌وهوای خورشیدی» است. این ایده سابقه‌ای چنددهه‌ای دارد، اما استارداست حالا گامی بزرگ به پیش برداشته است. شرکت می‌گوید گونهٔ تازه‌ای از ذرات بازتابنده ساخته، اما تا کنون از افشای ترکیب دقیق آن خودداری کرده است. همچنین اخیراً اعلام کرده برای پیگیری برنامه‌هایش شصت میلیون دلار سرمایهٔ خطرپذیر جذب کرده است.

استدلال‌های قانع‌کننده‌ای به نفع مهندسی آب‌وهوا مطرح است و نقطهٔ آغاز همهٔ این استدلال‌ها وضعیت تلخی است که در آن به سر می‌بریم. در اجلاس موسوم به «اجلاس زمین» که در سال ۱۹۹۲ در ریو دو ژانیرو برگزار شد، ایالات‌متحده و اکثریتِ قریب‌به‌اتفاقِ کشورهای جهان متعهد شدند از تغییرات آب‌وهوایی «خطرناک» جلوگیری کنند. از آن زمان تاکنون، انتشار جهانی کربن تقریباً دو برابر شده است. در سال ۲۰۱۵، کشورهای جهان بار دیگر متعهد شدند گرمایش ناشی از فعالیت انسان را روی ۱٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد نگه دارند. سال گذشته دمای میانگین جهانی از ۱٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد هم فراتر رفت و اکنون به نظر می‌رسد احتمال اینکه کشورها بتوانند گرمایش را حتی روی دو درجهٔ سانتی‌گراد محدود کنند هر روز کمتر می‌شود. اخیراً گزارشی علمی نشان داده است که حتی بر اساس خوش‌بینانه‌ترین سناریوی گرمایش جهانی هم صخره‌های مرجانی جهان به‌سوی نابودی پیش می‌روند؛ اقیانوس‌ها آن‌قدر داغ شده‌اند که این صخره‌ها دیگر نمی‌توانند زنده بمانند.

حامیان مهندسی آب‌وهوا، یا دست‌کم طرفداران تحقیق در این حوزه، استدلال می‌کنند که چنین خطرهایی برای ما تعهد ایجاد می‌کند. به‌گفتهٔ آن‌ها، حالا که تلاش‌ها برای مهار گرم‌شدن زمین به جایی نرسیده، بشر ناچار است همهٔ گزینه‌ها را روی میز بگذارد. دو اقلیم‌شناس در یادداشتی تازه در تایمز نوشتند «اگر بازتاب نور خورشید بتواند جان انسان‌ها را نجات دهد و از محیط‌زیست محافظت کند، دست‌کم آن‌قدر اهمیت دارد که درباره‌اش گفت‌وگو کنیم». یانای یدواب، هم‌بنیان‌گذار استارداست، هم می‌گوید «فکر نمی‌کنم در چنین وضعیتی بتوانیم با خیالِ راحت بگوییم بعضی گزینه‌ها را اصلاً بررسی و مطالعه نمی‌کنیم. مثلاً اگر یکی از اعضای خانواده دچار بحران شود، طبیعتاً می‌خواهید خیالتان راحت باشد که برای روبه‌روشدن با آن بحران هیچ امکانی را از قلم نینداخته‌اید».

استدلال‌هایی که در دفاع از مهندسی آب‌وهوا مطرح می‌شود هرچند نگران‌کننده‌اند، قانع‌کننده‌اند؛ استدلال‌های مخالف آن، که حتی نگران‌کننده‌ترند، هم همین‌طور. از جمله پیامدهای احتمالی این فناوری می‌توان به دگرگونی الگوهای آب‌وهوایی در مقیاس‌های منطقه‌ای و برهم‌خوردن باران‌های موسمی‌ اشاره کرد که صدها میلیون نفر به آن‌ها وابسته‌اند. ازآنجاکه مهندسی آب‌وهوای خورشیدی پیامدهایی جهانی خواهد داشت، ظاهراً ایجاب می‌کند پیش از به‌کارگیری آن، یا حتی آزمودنش در مقیاسی معنی‌دار، نوعی توافق جهانی برقرار شود. اما به‌سختی می‌توان تصور کرد چنین توافقی چگونه قرار است حاصل شود، زیرا شرایطی که به نفع یک منطقه باشد ممکن است منطقه‌ای دیگر را دچار سیل یا خشکسالی کند. درعین‌حال، در غیاب چنین توافقی، عملاً چیزی جز ترس از نارضایی دیگران جلو یک کشور قدرتمند، یا گروهی از کشورها، را از استفاده از این فناوری نخواهد گرفت.

یکی دیگر از جنبه‌های منفی مهندسی آب‌وهوا این است که اگر یک‌ بار به کار گرفته شود، ناچار باید برای مدت بسیار طولانی ادامه پیدا کند. پس از یک فوران آتشفشانی، قطرات بازتابنده ظرف چند سال از استراتوسفر خارج می‌شوند. احتمالاً دربارهٔ هر نوع ذرات مصنوعی هم وضع به همین صورت است؛ یعنی این ذرات باید به‌طور مداوم جایگزین شوند. اگر این جایگزینی متوقف شود، دما ناگهان اوج می‌گیرد، چشم‌اندازی که اکنون با عنوان «جهش دماییِ پس از توقف» شناخته می‌شود.

درنهایت، و از همه مهم‌تر، مهندسی آب‌وهوای خورشیدی راه‌حلِ تغییرات آب‌وهوایی نیست. این فقط روشی است که، دست‌کم در نظریه، می‌تواند دمای جهانی را پایین بیاورد. اما این فناوری به‌خودیِ‌خود هیچ کمکی به حل مسئلهٔ ریشه‌ایِ انتشار دی‌اکسید کربن نمی‌کند. استفاده از این فناوری برای مقابله با آثار گرمایش، درحالی‌که انتشار کربن همچنان رو به افزایش است، کمی شبیه آن است که ترموستات خانه‌تان را بالاتر ببرید و بعد کولر را روشن کنید.

در سه دهه‌ای که از اجلاس ریو گذشته است، فناوری‌های ما پیوسته قوی‌تر و سریع‌تر شده‌اند، اما نهادهای ما نتوانسته‌اند خود را با این سرعت هماهنگ کنند و بیش از پیش کند و کم‌اثر به نظر می‌رسند. نتیجهٔ کلی این است که راه‌حل‌های فناورانهٔ بلندپروازانه‌ای مانند مهندسی آب‌وهوا روزبه‌روز جذاب‌تر می‌شوند. و همین واقعیت است که باید ما را محتاط کند: فناوری‌ها خودشان را مدیریت نمی‌کنند.

---

فصلنامۀ ترجمان چیست، چه محتوایی دارد، و چرا بهتر است اشتراک سالانۀ آن را بخرید؟

ما در مجلۀ ترجمان تازه‌ترین نوشته‌های دنیای علوم انسانی را از میان معتبرترین مجلات جهان ترجمه و منتشر می‌کنیم. در ترجمان تلاش می‌کنیم از دریچۀ علوم انسانی به مسائل فرهنگی و اجتماعی روزمره بنگریم، با زبانی روشن دربارۀ آن‌ها حرف بزنیم و خواننده را با دیدگاه‌های گوناگون نسبت به هر مسئله آشنا کنیم.
مطالب مجله پیش از آن‌که در سایت ترجمان منتشر شوند، در نسخۀ چاپی در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرند. با خرید اشتراک سالانه یا تهیۀ هر شمارۀ مجله، زودتر از دیگران به محتوای کامل ترجمان دسترسی خواهید داشت و از مزایایی مانند تخفیف، ارسال رایگان و هدیه‌های ویژه نیز بهره‌مند می‌شوید. برای آشنایی بیشتر با محتوای مجله یا خرید نسخه‌های چاپی، به فروشگاه اینترنتی ترجمان سر بزنید.