بستن تنگۀ هرمز شاید یکی از مهم‌ترین رویدادهای ژئوپلیتیکی قرن بیست‌و‌یکم باشد

مونا علی، اکوئیتور — بسته‌شدن یک آبراهه راهبردی به دستِ کشوری تحت محاصره، از نادرترین و درعین‌حال سرنوشت‌سازترین رویدادها در تاریخ اقتصاد جهانی به‌شمار می‌رود. در دوران پس از جنگ جهانی دوم، این اتفاق تنها دو بار رخ داده است. در سال ۱۹۵۶، مصر کانال سوئز را به‌مدت پنج ماه بست و با این‌کار امپراتوری استعماری عظیم بریتانیا را به زانو درآورد. این رخداد برای نخستین‌بار نشان داد که یک کشور کوچک نیز می‌تواند به نظم اقتصادی‌ای که جهان را زیر سلطه درآورده، آسیب جدی وارد کند.

اکنون نیز ایران تنگه هرمز را، که یک‌چهارم نفت دریابرد جهان از آن عبور می‌کند، به محاصره درآورده است. پرسش این است که آیا این بحران، نوید پایان هژمونی آمریکا را می‌دهد؟ پس از آن چه خواهد شد؟

جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، بیش از سه هزار کشتی را در خلیج فارس زمین‌گیر کرده و جهان را با کمبود روزانه بیش از ۱۱ میلیون بشکه نفت روبه‌رو ساخته است. زنجیره‌های تأمین مبتنی بر هیدروکربن مختل شده‌اند: نه‌فقط صادرات نفت و گاز، بلکه عرضه اوره مورد استفاده در کودهای شیمیایی، هلیوم مورد نیاز صنایع نیمه‌رسانا، و گوگرد لازم برای تجهیزات دفاعی نیز آسیب دیده‌اند. ایران که سال‌ها زیر فشار تحریم‌های غرب بوده، اکنون دارد با همان سلاح‌های اقتصادی انتقام می‌گیرد.

پیامدها ویرانگر و زنجیره‌وارند. در نیمکره شمالی، درست در زمانی که کشاورزان برای کشت بهاره آماده می‌شوند، کود شیمیایی رو به اتمام است. مصر و سریلانکا برای سهمیه‌بندی مصرف نفت، سیاست دورکاری را اجرا کرده‌اند. در قاهره، به مغازه‌ها و رستوران‌ها دستور داده شده ساعت ۹ شب تعطیل کنند. در بریتانیا، که واردکننده بزرگ انرژی است، بازده اوراق قرضه دولتی به سطوحی رسیده که از زمان بحران مالی ۲۰۰۸ دیده نشده بود. و پیش‌بینی می‌شود نرخ تورم در ایالات متحده، که بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت و گاز جهان است، ۴ درصد فراتر رود.

بحران هرمز، همان‌قدر که یک رویارویی ژئوپولیتیکی است، آزمونی برای نظام مالی جهانی نیز به‌شمار می‌رود. این بحران ممکن است به سلطه دلار آمریکا، هم به‌عنوان ارز ذخیره جهانی و هم معیار همگانی ارزش، پایان دهد؛ جایگاهی که هفت دهه ستون هژمونی آمریکا بوده است. در این دوره، دلار هم مبنای قیمت‌گذاری بین‌المللی نفت خام بوده و هم پشتوانه عمده بدهی جهانی. در سال‌های اخیر، افزایش قیمت انرژی معمولاً موجب تقویت دلار شده، ثروت را به آمریکا آورده و زیان را به کشورهایی فرستاده که از قبل، بیشترین آسیب‌ها را دیده بودند.

هرمز به معنای پایان رقصِ مرگِ «نفت و دلار» نیست؛ ساختاری که همواره آمیزه‌ای انفجاری از قدرت و بی‌ثباتی بوده است. اما این بحران نشان می‌دهد که گذار هژمونیک، احتمالاً با چه دگرگونی‌های ساختاری‌ای رخ خواهد داد.

هژمونی آمریکا پیش از بحران هرمز نیز در حال فرسایش بود. عوامل این روند متعددند: نارضایتی فزاینده از سلطه دلار، ظهور چین به‌عنوان رقیبی قدرتمند، تلاش برای کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی، و افزایش قدرت ژئوپولیتیکی در جنوب جهانی. هرمز هم شکنندگی نظام سوخت فسیلی را آشکار کرد و هم محدودیت‌های قدرت آمریکا را. واشنگتن دیگر نه به‌نظر می‌رسد قادر باشد جنگ‌هایی را که آغاز می‌کند ببرد، و نه بتواند پیامدهای اقتصادی بی‌ملاحظگی‌هایش را مدیریت کند.

با این حال، ساده‌لوحانه خواهد بود اگر انتظار داشته باشیم قدرت آمریکا ناگهان فروبپاشد و فضایی خالی برای چیزی بهتر باز شود. محتمل‌تر آن است که قدرت آمریکا به‌آرامی فرسوده شود، در حالی که می‌کوشد از طریق خشونت و اجبار اقتصادی، مانع شکل‌گیری نظم بین‌المللی تازه گردد. غزه، لبنان و ایران گواهی هستند بر اینکه ماشین جنگی ایالات متحده چگونه وقتی از به‌وجودآوردن نظمی تازه ناتوان است، دست به هر کاری می‌زند تا از ایجاد نظمی بدیل نیز جلوگیری کند. فرو رفتن در این نقش مخرب و واکنشی، تصورِ افول هژمونی آمریکا را منطقی‌تر از همیشه کرده است.

---

فصلنامۀ ترجمان چیست، چه محتوایی دارد، و چرا بهتر است اشتراک سالانۀ آن را بخرید؟

ما در مجلۀ ترجمان تازه‌ترین نوشته‌های دنیای علوم انسانی را از میان معتبرترین مجلات جهان ترجمه و منتشر می‌کنیم. در ترجمان تلاش می‌کنیم از دریچۀ علوم انسانی به مسائل فرهنگی و اجتماعی روزمره بنگریم، با زبانی روشن دربارۀ آن‌ها حرف بزنیم و خواننده را با دیدگاه‌های گوناگون نسبت به هر مسئله آشنا کنیم.
مطالب مجله پیش از آن‌که در سایت ترجمان منتشر شوند، در نسخۀ چاپی در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرند. با خرید اشتراک سالانه یا تهیۀ هر شمارۀ مجله، زودتر از دیگران به محتوای کامل ترجمان دسترسی خواهید داشت و از مزایایی مانند تخفیف، ارسال رایگان و هدیه‌های ویژه نیز بهره‌مند می‌شوید. برای آشنایی بیشتر با محتوای مجله یا خرید نسخه‌های چاپی، به فروشگاه اینترنتی ترجمان سر بزنید.