اگر این حرف‌ها را پدر و مادرم می‌زدند، احتمالاً نادیده‌شان می‌گرفتم

سوزان دامینِس، نیویورک تایمز مگزین— وقتی۱۴ساله بودم، بیشترِ وقت آزادم را صرف دو کار می‌کردم: زیاد می‌دویدم و زیاد پیانو می‌زدم، هرچند از همان دوران دبیرستان معلوم بود که در هیچ‌کدام واقعاً استعداد درخشانی ندارم. سال اول دبیرستان که بودم روزی برادرم، که شش سال از من بزرگ‌تر است، برای تعطیلات به خانه آمد و گفت باید عضو تحریریۀ روزنامۀ مدرسه شوم. گفتم مدرسۀ ما اصلاً روزنامه ندارد. او دربارهٔ زوال دمکراسی بدون رسانه‌های آزاد سخنرانی کرد و گفت اگر روزنامه‌ای نیست خودم باید آستین بالا بزنم.

حرف‌هایش نه از جایگاه پدرانه، بلکه از موقعیتی آشنا و نزدیک می‌آمد. اگر همان پیشنهاد را پدر و مادرم داده بودند، احتمالاً نادیده‌اش می‌گرفتم. مثل بسیاری از نوجوان‌ها، تا حدی طوری بزرگ شده بودم که هرآنچه والدین می‌خواستند مشتاقانه به من منتقل کنند، پس بزنم. اما او اصرار کرد و من، برای فرار از تکرار سخنرانی‌هایش و شاید برای محافظت از تصویری که از من داشت، تسلیم شدم. روزنامه راه افتاد. البته چیز درخشان و ویژه‌ای نبود اما نقطۀ عطفی در زندگی من حساب می‌شد. همان لحظه‌ای که اولین مطالب را تحویل گرفتم، حس کردم سر جای درست خودم هستم. برادرم تقریباً با زور من را وارد حرفهٔ روزنامه‌نگاری کرد: او محیط اطرافم را می‌شناخت، می‌دانست دبیرستان چطور باید باشد و من چه کسی‌ام.

نقش والدین در شکل‌دادن شخصیت فرزندان قرن‌هاست که در کانون توجه روان‌شناسان و نویسندگان حوزهٔ تربیت قرار دارد. کتاب‌های پرشمار تربیتی همیشه در صدر فهرست پرفروش‌ها هستند و توصیه‌هایشان با همان سرعتی عوض می‌شود که رژیم‌های غذایی. والدین، با وجود همهٔ این تغییرها، همچنان دنبال راهی برای «درست بزرگ‌کردن» بچه‌ها هستند و کسی هم نمی‌تواند سرزنششان کند. بچه‌ها مبهم‌اند و متغیر و اگر چیزی خوب پیش نرود، معمولاً والدین را مقصر می‌دانند.

یافته‌های مطالعه بر دوقلوها نشان داده‌اند که «محیط مشترک»، یعنی خانه‌ای که خواهر و برادرها در آن با والدین، قوانین، غذاها، ارزش‌ها و تنبیه‌های مشابهی بزرگ می‌شوند، تنها تأثیر اندکی بر شباهت‌های رفتاری و شخصیتی آن‌ها دارد. این به آن معنا نیست که والدین بی‌تأثیرند، بلکه بیشتر به این معناست که محیط واقعی رشد کودک گسترده‌تر از تربیت والدین است: رسانه‌هایی که دنبال می‌کنند، دوستانی که با آن‌ها وقت می‌گذرانند، معلم‌هایی که با آن‌ها تعامل دارند و البته، خواهر و برادرهایی که در کنارشان زندگی می‌کنند.

لیزا دامور، روان‌شناس و نویسنده، می‌گوید تأثیر خواهر و برادرها بر یکدیگر حوزه‌ای است که به‌هیچ‌وجه آن‌قدر که باید به آن پرداخته نشده. آلیسون گوپنیک، روان‌شناس رشد، زمانی نوشت «اگر والدین ستاره‌هایی‌اند دور و همیشگی، خواهر و برادرها شهاب‌هایی‌اند پرجنب‌وجوش و تأثیرگذار که از نزدیکی‌ات رد می‌شوند».

پژوهش‌های تازه این پویایی را به‌خوبی نشان می‌دهند. در مطالعه‌ای روی حدود ۲۵۰ بازیکن فوتبال زن که عضو تیم‌های ملی نوجوانان آمریکا بودند، مشخص شد که سه‌چهارم آن‌ها فرزندان کوچک‌تر خانواده بودند. مت رابینسون و آوریل هاینریکس، پژوهشگران این مطالعه، نتیجه گرفتند که رقابت غیررسمی با خواهر و برادر بزرگ‌تر سطح بازی این دختران را بالا برده است. جونا برگر، استاد مدرسهٔ وارتون، در کتاب تأثیر نامرئی¹ به مطالعه‌ای اشاره کرده که نشان می‌دهد فرزندان کوچک‌تر، حتی اگر خواهر و برادرشان در رشتهٔ ورزشی مشابهی نباشند، باز هم در ورزش‌های رقابتی بیشتر می‌درخشند. شاید برای آنکه خود را از موفقیت‌های تحصیلی خواهر و برادر بزرگ‌تر متمایز کنند.

در خانوادهٔ گراف این تمایز کاملاً مشهود بود. آدام، فرزند اول خانواده، پزشک و کارآفرین است. لورن نویسندهٔ تحسین‌شده‌ای است که سه بار نامزد دریافت جایزهٔ ملی کتاب شده و سارا قهرمان مسابقات آیرون‌من است. سارا، که خود را در مقایسه با خواهر و برادرش در مدرسه عقب‌تر می‌دید، در ۱۴سالگی تصمیم گرفت مسیر نُه‌مایلی دریاچهٔ آتسگو را شنا کند. همه نگرانش بودند، اما او موفق شد و رکورد محلی شنا را شکست.

نمونه‌ای دیگر خانوادهٔ چن است، مهاجرانی چینی در شهری کوچک در ویرجینیا. سه فرزند اول خانواده در سال ۱۹۹۴ همراه والدینشان به آمریکا آمدند. پدرو مادر این خانواده تحصیلات دانشگاهی نداشتند، اما چهار فرزند موفق تربیت کردند: الیزابت پزشک است، یی مدیرعامل یک شرکت هوش مصنوعی است، گنگ در حوزۀ آموزش زبان با فناوری فعالیت می‌کند و دوون برنامه‌نویس آمازون است. راز موفقیتشان هم پیوند نزدیک خواهر و برادرها بوده است. الیزابت، خواهر بزرگ‌تر، تجربیاتش را به برادرانش منتقل کرد، از انتخاب کلاس‌های پیشرفته تا نوشتن فرم‌های پذیرش دانشگاه. هر چهار نفر شاگرد اول مدرسه‌شان شدند.

اِما زانگ، جامعه‌شناس دانشگاه ییل، داده‌های هزاران دانش‌آموز در کارولینای شمالی را بررسی کرد و نشان داد که خواهر و برادرهای کوچک‌تر، صرف‌نظر از اینکه خودشان در کلاس از هم‌سن‌وسال‌هایشان بزرگ‌تر باشند یا کوچک‌تر، از موفقیت تحصیلی فرزند بزرگ‌تر خانواده بهره‌مند می‌شوند.جاشوا گودمن، استاد دانشگاه بوستون، یافته‌ای مشابه را در سطح دانشگاه نشان داد: اگر یکی از فرزندان خانواده وارد دانشگاه برتری شود، احتمال موفقیت دانشگاهی خواهر و برادرش نیز بیشتر می‌شود. زانگ تخمین می‌زند که تا یک‌سومِ شباهت‌های تحصیلی خواهر و برادرها ناشی از همین «اثر نشت» است. اما این تأثیر همیشه مثبت نیست. در خانواده‌های محروم، افت تحصیلی یکی از فرزندان می‌تواند به دیگری هم منتقل شود و، چون نمرات تحصیلی پیش‌بینی‌کنندهٔ وضعیت اقتصادی‌اند، این مسئله می‌تواند به شکاف طبقاتی دامن بزند.

نظریه‌های قدیمی‌تر، مثل «ترتیب تولد»، هنوز در میان والدین رواج دارند. فرانک سولاوی در کتاب زاده‌شده برای شورش ²استدلال کرده بود که فرزندان اول وظیفه‌شناس‌تر و محافظه‌کارترند و فرزندان بعدی خلاق‌تر و انقلابی‌تر. اما پژوهش‌هایی مانند مقاله‌ای در اَمریکن سوسیولوژیکال ریویو نشان داده‌اند که جنسیت، نژاد و طبقهٔ اجتماعی عوامل بسیار مهم‌تری‌اند. همچنین، بررسی‌های روان‌شناختی روی پنج ویژگی اصلی شخصیت تأثیر معناداری برای ترتیب تولد پیدا نکرده‌اند.

بااین‌حال، تصور والدین همچنان اثرگذار است. سوزان مک‌هیل، استاد دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا، در مطالعه‌ای در ژورنال آو فَمیلی سایکولوژی نشان داد که، حتی با وجود نمرات مشابه، والدین یکی از بچه‌ها را باهوش‌تر می‌دانند و همین تصور به تفاوت‌های واقعی در سال‌های بعد منجر می‌شود.

دالتون کانلی، جامعه‌شناس و زیست‌شناس، معتقد است نمره‌های پلی‌ژنیک -شاخص‌های ژنتیکی‌ای که احتمال برخی ویژگی‌ها را پیش‌بینی می‌کنند- می‌توانند به تمایز میان استعداد ذاتی و ادراک خانوادگی کمک کنند. او می‌گوید چه‌بسا کودکی که ذاتاً استعداد زیادی در ریاضی دارد، تنها به‌خاطر مقایسه‌های خانوادگی، مسیر متفاوتی را انتخاب کند یا شاید برچسب‌هایی که به‌اشتباه به یکی از کودکان می‌زنیم باعث شود دیگری خود را کنار بکشد. به‌نظر او، ابزارهای ژنتیکی می‌توانند بالاخره به ما کمک کنند بفهمیم درون خانواده‌ها دقیقاً چه می‌گذرد.

و البته همیشه هم مسئله ژنتیک نیست. گاهی یک تصمیم کوچک، گفت‌وگویی ساده، یا حتی سکوت در زمان مناسب سرنوشت را تغییر می‌دهد. مثل وقتی که لورن، در میانهٔ دریاچه، فرصت داشت رکورد خواهرش را بشکند اما عمداً این کار را نکرد، چون آن رکورد برای سارا مهم بود. ما خانواده‌هایمان را انتخاب نمی‌کنیم، اما انتخاب می‌کنیم که چه داستانی از آن‌ها برای خودمان بسازیم.

---

فصلنامۀ ترجمان چیست، چه محتوایی دارد، و چرا بهتر است اشتراک سالانۀ آن را بخرید؟

ما در مجلۀ ترجمان تازه‌ترین نوشته‌های دنیای علوم انسانی را از میان معتبرترین مجلات جهان ترجمه و منتشر می‌کنیم. در ترجمان تلاش می‌کنیم از دریچۀ علوم انسانی به مسائل فرهنگی و اجتماعی روزمره بنگریم، با زبانی روشن دربارۀ آن‌ها حرف بزنیم و خواننده را با دیدگاه‌های گوناگون نسبت به هر مسئله آشنا کنیم.
مطالب مجله پیش از آن‌که در سایت ترجمان منتشر شوند، در نسخۀ چاپی در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرند. با خرید اشتراک سالانه یا تهیۀ هر شمارۀ مجله، زودتر از دیگران به محتوای کامل ترجمان دسترسی خواهید داشت و از مزایایی مانند تخفیف، ارسال رایگان و هدیه‌های ویژه نیز بهره‌مند می‌شوید. برای آشنایی بیشتر با محتوای مجله یا خرید نسخه‌های چاپی، به فروشگاه اینترنتی ترجمان سر بزنید.